JAKOŚĆ PODSTAWOWYCH ELEMENTÓW ŚRODOWISKA

System oceny jakości podstawowych elementów środowiska

 

Powietrze

 Informacje ogólne

Zanieczyszczenia podstawowe

Zanieczyszczenia specyficzne

Zanieczyszczenia emitowane ze źródeł mobilnych

Utleniacze fotochemiczne - ozon

Skład chemiczny opadów atmosferycznych i depozycja zanieczyszczeń do podłoża

 

Wody

Informacje ogólne

Badania i ocena rzek

Badania i ocena jezior

Zbiorniki zaporowe

Morze Bałtyckie

Wody podziemne

Badania i ocena rzek

 

Charakterystyka ogólna sieci hydrograficznej

Ocena jakości rzek

 

Badania i ocena jezior

 

Charakterystyka ogólna jezior

Ocena jakości jezior

Stan czystości jezior

 

Zbiorniki zaporowe

 

Charakterystyka ogólna zbiorników

Jakość wód w zbiornikach zaporowych

 

Morze Bałtyckie

 

Informacje ogólne

Ocena zrzutu zanieczyszczeń rzekami do Morza Bałtyckiego

Stan środowiska Morza Bałtyckiego w polskiej strefie ekonomicznej

 

Wody podziemne

Informacje ogólne

Zagrożenia jakości wód podziemnych

Ocena jakości wód podziemnych

Hałas

Informacje ogólne

Ocena stanu klimatu akustycznego w kraju

Wnioski

Ocena stanu klimatu akustycznego w kraju

 

Hałas drogowy

Hałas kolejowy

Hałas lotniczy

Hałas przemysłowy

 

Promieniowanie jonizujące

 

Informacje ogólne

Radionuklidy naturalne

Radionuklidy pochodzenia sztucznego

 

Aktualna sytuacja radiacyjna w środowisku

 

Poziom promieniowania gamma

Aerozole atmosferyczne i opad całkowity

Gleba

Wody powierzchniowe oraz osady denne

 

Promieniowanie niejonizujące

 

Gleby

 

Informacje ogólne

Degradacja gleb

Zawartość metali ciężkich w glebach użytkowanych rolniczo

Wnioski

 

Przyroda

 

Informacje ogólne

Stan zasobów przyrody w Polsce

Obszary chronionej przyrody w Polsce

Ochrona gatunkowa roślin i zwierząt

Indywidualne formy ochrony przyrody

Wnioski

 

Stan zasobów przyrody w Polsce

 

Świat roślin

Świat zwierząt

Zagrożenia ekosystemów i gatunków. Polskie czerwone księgi roślin i zwierząt

 

Obszary chronionej przyrody w Polsce

 

Formy ochrony przyrody

Parki narodowe

Rezerwaty przyrody

Parki krajobrazowe

Obszary chronionego krajobrazu

 

Lasy

 

Informacje ogólne

Zasoby leśne i ich eksploatacja

Stan zdrowotny lasów

Zagrożenia

Wnioski

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

JAKOŚĆ PODSTAWOWYCH ELEMENTÓW ŚRODOWISKA
  

System oceny jakości podstawowych elementów środowiska

Obserwacje stanu środowiska, badania i pomiary kontrolne prowadzone są przez Państwową Inspekcję Ochrony Środowiska, inne państwowe służby kontrolne oraz wybrane instytuty naukowo-badawcze. W systemie funkcjonują specjalistyczne laboratoria, z których część jest akredytowana przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji w systemie norm PN/EN/45000.

Gromadzone w systemie dane dają podstawę do opracowywania ocen stanu najważniejszych elementów środowiska:

a także do identyfikowania i oceny skali zagrożeń jakości środowiska powodowanych przez:

Badania jakości środowiska wykonywane są w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska na trzech poziomach: sieci krajowej, sieciach regionalnych i sieciach lokalnych. W niniejszym raporcie wykorzystano głównie wyniki badań realizowanych w sieci krajowej, pozostałe traktując jako uzupełniające.

Kryterium oceny stanu i zagrożeń środowiska stanowiły przede wszystkim obowiązujące w kraju i określane przez odpowiednie akty prawne wartości dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń, a w niektórych przypadkach także międzynarodowe standardy i wytyczne.
 
 

Powietrze

 Informacje ogólne

Zanieczyszczenia podstawowe

Zanieczyszczenia specyficzne

Zanieczyszczenia emitowane ze źródeł mobilnych

Utleniacze fotochemiczne - ozon

Skład chemiczny opadów atmosferycznych i depozycja zanieczyszczeń do podłoża

Informacje ogólne

Biorąc pod uwagę strukturę krajowych źródeł emisji substancji gazowych i pyłowych do atmosfery, podczas opracowywania zbiorczych ocen jakości powietrza w Polsce stosuje się z reguły podział zanieczyszczeń na następujące grupy:

Prezentowane w niniejszym raporcie informacje o stężeniach zanieczyszczeń w Polsce opracowano przede wszystkim na podstawie analizy danych, gromadzonych i przetwarzanych na poziomie krajowym, a pochodzących z dwóch ogólnokrajowych sieci monitoringu zanieczyszczenia powietrza:

Obie sieci funkcjonują w ramach koordynowanego przez PIOŚ programu Państwowego Monitoringu Środowiska; sieć PIS jest jednocześnie elementem monitoringu zdrowia.

Sieć Państwowej Inspekcji Sanitarnej jest najstarszą i największą siecią pomiarową zanieczyszczeń powietrza w Polsce. Od wielu lat prowadzone są w niej pomiary stężeń ponad 20 substancji. Obok stężeń zanieczyszczeń podstawowych, których pomiary prowadzone są we wszystkich miastach o liczbie mieszkańców przekraczającej 20 tysięcy oraz w uzdrowiskach, mierzone są stężenia wielu zanieczyszczeń specyficznych, m.in.: amoniaku, formaldehydu, fenolu, fluoru, benzo-a-pirenu oraz niektórych metali ciężkich.

Sieć podstawowa funkcjonuje od 1992 r., wykorzystując stacje pomiarowe prowadzone przez Wojewódzkie Inspektoraty Ochrony Środowiska, a także wybrane stacje Wojewódzkich Stacji Sanitarno-Epidemiologicznych oraz jednostek naukowo-badawczych. W 1996 r. do sieci włączonych było 90 stacji, zlokalizowanych na obszarze całego kraju, głównie w miastach. Prowadzone są na nich pomiary stężeń zanieczyszczeń podstawowych, ozonu, a także tlenku węgla, tlenków azotu i pyłu na kilku tzw. stacjach komunikacyjnych.

Do opracowania informacji o zanieczyszczeniach przenoszonych do podłoża z opadami atmosferycznymi wykorzystano wyniki badań prowadzonych przez instytuty naukowo-badawcze w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska między innymi na rzecz międzynarodowych programów, takich jak: EMEP (European Monitoring and Evaluation Programme), BMP (Baltic Monitoring Programme), GAW (Global Atmosphere Watch) oraz wyniki pomiarów z posterunku meteorologicznego IMGW w Warszawie.

Należy zaznaczyć, że prezentowane w raporcie informacje o stanie zanieczyszczenia powietrza w Polsce dotyczą najważniejszych wskaźników, dla których istnieją reprezentatywne dane pomiarowe. W powietrzu znajduje się jednak cała gama innych substancji, z których część może szkodliwie oddziaływać na człowieka i jego otoczenie. Niektóre z nich, mimo, że występują w atmosferze najczęściej w ilościach śladowych, ze względu na swoją toksyczność absorbują ostatnio uwagę środowisk naukowych i społeczeństwa. Dotyczy to m.in. trwałych związków organicznych, takich jak dioksyny, furany czy wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Informacje o poziomach stężeń tych substancji będą sukcesywnie włączane do raportów o stanie środowiska w miarę rozwojubadań.
 
Zanieczyszczenia
podstawowe

Źródłem emisji zanieczyszczeń podstawowych są przede wszystkim emitory elektrowni zawodowych i przemysłowych (tzw. emisja wysoka), ale także sektor komunalno-bytowy: lokalne kotłownie, zakłady usługowe oraz gospodarstwa indywidualne (tzw. emisja niska). Zanieczyszczenia emitowane z wysokich kominów przenoszone są na duże odległości i rozpraszane na znacznych obszarach, powodując podwyższenie ogólnego poziomu tła w skali całego kraju. Mają one natomiast stosunkowo ograniczony wpływ na jakość powietrza w miastach, gdzie większą rolę odgrywają małe, ale liczne obiekty zlokalizowane częstokroć w zamieszkałych rejonach miast, w bezpośrednim sąsiedztwie zwartej zabudowy mieszkaniowej. Źródła te emitują również specyficzne substancje podczas niepełnego spalania paliw w przestarzałych typach kotłów lub w paleniskach indywidualnych, stanowiąc w niektórych miastach poważny problem.

Z badań prowadzonych w krajowej sieci stacji podstawowych wynika, że stężenia głównych zanieczyszczeń powietrza: dwutlenku siarki, dwutlenku azotu i pyłu, w większości rejonów objętych pomiarami, rejestrowane w okresie ostatnich 3-4 lat, są stosunkowo niskie. Średnie roczne stężenia poniżej poziomu 3/4 dopuszczalnych wartości obowiązujących w Polsce zmierzono w 1996 r. na przeważającej większości stacji pomiarowych. W przypadku pomiarów stężeń SO2 (wartość dopuszczalna stężenia średniorocznego Da=32 F g/m3) wyniki niższe od 3/4 Da uzyskano na blisko 75 % stacji; dla pomiarów stężeń NO2 (Da=50 F g/m3) i pyłu oznaczanego reflektometrycznie (Da=50 F g/m3) było to ponad 90% stacji 

Niezależnie od korzystnej sytuacji na przeważającym obszarze kraju, w niektórych rejonach występowały jednak przekroczenia obowiązujących w Polsce norm. Najwięcej przekroczeń wartości dopuszczalnej zanotowano dla stężeń pyłu "zawieszonego" mierzonych metodami wagowymi lub automatycznymi. W 1996 r. wartości wyższe od normatywnej (Da=50 F g/m3) stwierdzono na ponad 60% stanowisk wagowych pomiarów stężenia pyłu zawieszonego. Przekroczenia dopuszczalnych stężeń średnich rocznych SO2 miały miejsce na 16% stacji pomiarowych. Najmniej przypadków przekraczania stężeń normatywnych w ostatnich latach rejestruje się w odniesieniu do dwutlenku azotu (poza bezpośrednim sąsiedztwem ulic). Podczas pomiarów prowadzonych w 1996 r. w sieci podstawowej nie stwierdzono przekroczeń dopuszczalnych stężeń średnich rocznych na żadnej z 82 stacji podstawowych (w latach poprzednich przekroczenia norm zawartości NO2 zdarzały się sporadycznie).

Przekraczające wartości dopuszczalne, wysokie stężenia dwutlenku siarki i pyłu zawieszonego rejestrowane są najczęściej w uprzemysłowionych rejonach Polski południowej, szczególnie w miastach aglomeracji śląskiej. Widać tu jednak znaczącą poprawę w stosunku do końca lat osiemdziesiątych, kiedy to wartości normatywne stężeń podstawowych zanieczyszczeń powietrza były przekraczane częściej i w znacznie większym stopniu.

Przekroczenia dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń podstawowych na ogół dotyczą miast. Poza miastami ich stężenia są na ogół niskie, a przekroczenia obowiązujących norm zdarzają się bardzo rzadko (z wyjątkiem terenów Górnego Śląska oraz "czarnego trójkąta", obejmującego po stronie polskiej woj. jeleniogórskie i wałbrzyskie, gdzie na jego części, ze względu na Karkonoski Park Narodowy oraz uzdrowiska, obowiązują ostrzejsze normy dla "obszarów specjalnie chronionych"). Przeciętnie w skali kraju stężenia dwutlenku siarki w miastach i poza nimi różniły się w 1996 r. o ponad 30% - na korzyść obszarów pozamiejskich. Natomiast stężenia dwutlenku azotu mierzone w miastach (uśrednione w skali kraju) były ponad 2-krotnie wyższe od pozamiejskich, co wskazuje na decydujący wpływ źródeł mobilnych na ogólny poziom rejestrowanych stężeń tego zanieczyszczenia.

Przekroczenia wartości dopuszczalnych stężeń, głównie dwutlenku siarki i pyłu, rejestrowane są również na terenach uzdrowisk - szczególnie w położonych w kotlinach miejscowościach podgórskich, gdzie znaczna częstość występowania cisz oraz częste inwersje temperatury w tych rejonach sprzyjają kumulacjizanieczyszczeń i wzrostowi ich stężeń w powietrzu. Ponadto w wielu miastach uzdrowiskowych większość budynków ogrzewana jest nadal przez indywidualne systemy grzewcze, zasilane węglem, o niskiej sprawności wykorzystania paliwa. Należy jednocześnie pamiętać, że wartości dopuszczalnych stężeń obowiązujące na terenie uzdrowisk zaliczanych do tzw. "obszarów specjalnie chronionych" są znacznie bardziej rygorystyczne niż na pozostałych obszarach (np. wartości dopuszczalnych stężeń D24 SO2 i NO2 są tu blisko trzykrotnie niższe niż obowiązujące na pozostałych obszarach).

Stężenia podstawowych zanieczyszczeń powietrza charakteryzuje wyraźna zmienność w ciągu roku (rys. 3.2.2 a-d). W okresie zimowym, zwłaszcza w najchłodniejszych miesiącach roku, następuje znaczny wzrost stężeń dwutlenku siarki i pyłu (oznaczanego reflektometrycznie). Wtedy też rejestruje się najwięcej przypadków przekroczeń dopuszczalnych stężeń 24-godzinnych.
 

Uśrednione w skali kraju stężenia dwutlenku siarki w sezonie zimnym (od października do marca) bywają nawet ponad 5 razy, a stężenia pyłu ponad 3 razy wyższe niż w sezonie ciepłym (od kwietnia do września). Szczególnie duże różnice obserwuje się w latach z surowymi zimami. Tak duże wzrosty stężeń zanieczyszczeń w sezonach grzewczych, zwłaszcza w rejonach zabudowy mieszkaniowej, wskazują na silny wpływ tzw. niskiej emisji z sektora komunalno-bytowego

Stężenia dwutlenku azotu oraz pyłu oznaczanego wagowo wykazują mniejsze różnice sezonowe. W sezonie zimnym ich stężenia w miastach są przeciętnie o 40-70% wyższe niż w sezonie ciepłym. W tym przypadku wzrost emisji tlenków azotu powstających podczas spalania paliw do celów grzewczych jest prawdopodobnie niwelowany przez spadek emisji ze źródeł mobilnych (spadek natężenia ruchu samochodów w sezonie zimowym).

W sezonie grzewczym, w niektórych rejonach Polski południowej, najczęściej w kotlinach górskich oraz w miastach Górnego Śląska i w Krakowie, można zaobserwować występowanie tzw. epizodów podwyższonych stężeń o charakterze smogowym. Są to kilkudniowe okresy, w czasie których następuje istotny wzrost stężeń głównych zanieczyszczeń powietrza (najczęściej SO2 i pyłu), powodowany zwykle nałożeniem się zwiększonej emisji zanieczyszczeń ze źródeł lokalnych i niekorzystnych warunków ich dyspersji w atmosferze. Rejestrowane w takich okresach stężenia średnie dobowe są na wielu stacjach wyższe od obowiązujących w Polsce wartości dopuszczalnych (D24). Tak np. w grudniu 1995r oraz w styczniu 1996r na stacji pomiarowej w Bytomiu zanotowano dni, gdy stężenia średniodobowe przekroczyły poziom 2 x D24 SO2 = 400 mg/m3 oraz 2 x D24 pył PM10 = 240mg/m3.

Podejmowane w ostatnich latach działania na rzecz ograniczenia emisji zanieczyszczeń z procesów spalania paliw przyczyniają się do systematycznego zmniejszania ilości wprowadzanych do atmosfery tlenków siarki i pyłu (zagadnienia emisji zanieczyszczeń omówiono w rozdziale 2.2). W następstwie redukcji emisji tlenków siarki do atmosfery, mającej miejsce zarówno w Polsce, jak i w Europie od 1990 roku, jak wynika z danych EMEP daje się również zaobserwować systematyczne zmniejszanie się ilości siarki osiadającej w ciągu roku na terenie Polski.

Z porównania zmian stężeń podstawowych zanieczyszczeń powietrza w latach 1993-1996 wynika, że obserwowane w ostatnich latach korzystne zmiany emisji krajowej (szczególnie dwutlenku siarki i pyłu) nie znajdują pełnego odzwierciedlenia w postaci jednoznacznego zmniejszenia stężeń imisyjnych tych zanieczyszczeń na obszarze kraju. Po korzystnym pod tym względem okresie na przełomie lat 80-tych i 90-tych, kiedy to wystąpiła wyraźna redukcja stężeń podstawowych zanieczyszczeń, w analizowanym okresie 1993-1996 dalszy systematyczny spadek stężeń zanieczyszczeń podstawowych zanotowano na niewielkiej liczbie stacji. Spadkowy trend wykazują uśrednione w skali kraju stężenia SO2 mierzone na pozamiejskich stacjach sieci podstawowej, co oznacza obniżenie poziomu tła krajowego tego zanieczyszczenia. Istotne jest, że spadki stężeń zaobserwowano w latach 1993-1996 m.in. w centralnych rejonach Warszawy, Krakowa, Łodzi oraz w Aglomeracji Śląskiej.

Ważnym czynnikiem kształtującym poziom stężeń zanieczyszczeń pochodzących ze spalania paliw do celów grzewczych są panujące w danym roku warunki meteorologiczne. Widać to na przykładzie wyników pomiarów z 1996 r., w którym średnia temperatura powietrza w najchłodniejszych miesiącach (styczniu, lutym i grudniu) była najniższa w okresie kilku ostatnich lat. W wielu rejonach kraju spowodowało to wzrost stężeń głównych zanieczyszczeń powietrza w stosunku do stężeń tych zanieczyszczeń w roku 1995.
 

Poziomy stężeń dwutlenku siarki w miastach polskich o dużym stopniu uciepłownienia nie różnią się w istotny sposób od rejestrowanych w wielu innych miastach Europy, zarówno zachodniej, jak i centralnej. Pod względem zanieczyszczenia powietrza dwutlenkiem azotu sytuacja w Polsce wygląda nieco korzystniej niż w wielu innych krajach, szczególnie w porównaniu z wielkimi miastami Europy Południowej

Stężenia dwutlenku siarki na poziomie tła regionalnego, z dala od obszarów zamieszkałych, są w Polsce wyższe niż w większości krajów europejskich, a zbliżone do występujących w Czechach, na Słowacji i w części b. NRD. Według ocen dokonywanych w ramach Programu EMEP, najwyższe wartości stężeń tła regionalnego oraz najwyższe wielkości depozycji (osiadanie substancji zakwaszających - związków siarki i azotu utlenionego przedostających się z atmosfery do podłoża) występują od wielu lat w "czarnym trójkącie" - obszarze przygranicznym trzech państw u zbiegu granic Niemiec, Czech i Polski (rys.3.2.8). Powodowane jest to przede wszystkim znaczną koncentracją obiektów przemysłu wydobywczego, energetycznego i ciężkiego na obszarze "czarnego trójkąta" i w jego sąsiedztwie oraz niekorzystnym układem lokalnych warunków topograficznych i meteorologicznych. Wieloletnie szkodliwe oddziaływanie zanieczyszczeń, przenoszonych z licznych źródeł w okręgach przemysłowych Niemiec, Czech i Polski, doprowadziło m.in. do trwałych szkód w lasach sudeckich (szczególnie w Górach Izerskich i w Karkonoszach). W ostatnich latach, wskutek działań podejmowanych wspólnie przez rządy wymienionych krajów, sytuacja w tym rejonie ulega systematycznej poprawie. Przykładowo, z pomiarów prowadzonych na stacji Czerniawa w Górach Izerskich wynika, że w latach 1990-1995 odnotowano tu znaczące zmniejszenie średnich rocznych stężeń dwutlenku siarki - z 48 mg/m3 do 28 mg/m3.


 
  Zanieczyszczenia specyficzne

Opracowując charakterystykę zanieczyszczenia powietrza w Polsce substancjami specyficznymi ograniczono się do wskaźników, dla których sieć pomiarowa w 1996 r. liczyła co najmniej 10 stanowisk pomiarowych, a rejestrowane stężenia przekraczały wartości dopuszczalne. Dotyczy to takich substancji jak: amoniak, benzo[a]piren, fenol, fluor, formaldehyd, kadm i ołów. Pomiary prowadzone były przez Państwową Inspekcję Sanitarną w wybranych miastach. Najwięcej stanowisk pomiarowych stężeń tych substancji funkcjonowało na terenie województwa katowickiego.

Amoniak. W 1996 r. pomiary 24-godzinnych stężeń amoniaku prowadzono w trzech uzdrowiskach i dwudziestu dziewięciu miastach, na terenie czterech województw. Stężenia średnie roczne przekraczające wartość dopuszczalną (Da=51 mg/m3) zanotowano w Ciechocinku, Jastrzębiu Zdroju, Wieńcu Zdroju oraz w Tarnowskich Górach i w Pszczynie. Na terenie 6 miast (Dąbrowa Górnicza, Toszek, Sosnowiec, Chrzanów, Pszczyna, Tarnowskie Góry) oraz w Jastrzębiu Zdroju częstość przekroczeń dopuszczalnej wartości dla stężenia 24-godzinnego (D24=200 mg/m3) była wyższa niż 2%.

Średnia arytmetyczna ze stężeń średnich rocznych (liczona oddzielnie w odniesieniu do każdego roku) zarejestrowanych na stanowiskach działających nieprzerwanie od 1990 r., była dla 1996 r. niższa niż dla lat 1990, 1991, 1992 i 1994 .

Benzo[a]piren. W latach 1990-1995 pomiary były wykonywane w kilku województwach, na 25- 31 stanowiskach. Wszystkie zanotowane wartości stężenia średniego rocznego przekraczały stężenie dopuszczalne (Da=0,001 mg/m3). W 1995 r. najwyższe stężenie średnie roczne zanotowano w Zabrzu (0,085 m g/m3), w Bytomiu (0,079 m g/m3) i w Toszku (0,076 mg/m3).

Średnia arytmetyczna ze stężeń średnich rocznych zarejestrowanych na stanowiskach działających nieprzerwanie od 1990 r., była dla 1995 r. najniższa spośród wartości średnich obliczonych dla lat 1990-1995.

Fenol. W 1996 r. pomiary stężenia dobowego fenolu prowadzono w trzydziestu miastach na terenie siedmiu województw. Na 91 procentach stanowisk pomiarowych zanotowano przekroczenie wartości dopuszczalnej dla stężenia średniego rocznego (Da=2,5 mg/m3). Najwyższy poziom zanieczyszczenia powietrza fenolem zanotowano w Kędzierzynie-Koźlu, Pszczynie, Chorzowie, Wodzisławiu, Katowicach, Tarnowskich Górach, Rudzie Śl. i Sosnowcu. Średnia arytmetyczna ze stężeń średnich rocznych zarejestrowanych na stanowiskach działających nieprzerwanie od 1990 r., była dla 1996 r. niższa niż dla lat 1990-1993 i wyższa niż dla lat 1994 i 1995.Fluor. W 1996 r. pomiary dobowego stężenia związków fluoru rozpuszczalnych w wodzie prowadzono na terenie trzech uzdrowisk oraz w pięćdziesięciu czterech miastach i gminach na terenie jedenastu województw. Przekroczenie wartości dopuszczalnej dla stężenia średniego rocznego (Da=1,6 mg/m3) zarejestrowano na ponad 28% stanowisk pomiarowych. Najwyższe wartości stężenia średniego rocznego zanotowano w Jaworze, Lubinie, Tarnowie i Bochni. Średnia arytmetyczna ze stężeń średnich rocznych zarejestrowanych na stanowiskach działających nieprzerwanie od 1990 r., wykazuje w latach 1990-1996 trend malejący.

Formaldehyd. W 1996 r. pomiary dobowego stężenia formaldehydu prowadzono w czterech uzdrowiskach oraz w pięćdziesięciu ośmiu miastach i gminach na terenie piętnastu województw. Na 72 procentach stanowisk pomiarowych zanotowano przekroczenie wartości dopuszczalnej stężenia rocznego (Da=3,8 mg/m3), na 52 procentach stanowisk pomiarowych częstość przekroczeń dopuszczalnej wartości stężenia dobowego (D24=20 mg/m3) była wyższa od 2%. Najwyższy poziom zanieczyszczenia powietrza formaldehydem zanotowano w Dąbrowie Górniczej.

Średnia arytmetyczna ze stężeń średnich rocznych zanotowanych na stanowiskach działających nieprzerwanie od 1990 r., była dla 1996 r. najniższa spośród wartości średnich obliczonych dla lat 1990-1996 (rys. 3.2.9).

Kadm. Stopień zanieczyszczenia powietrza kadmem oceniono na podstawie wyników pomiarów stężenia kadmu w dobowych próbach pyłu zbieranych metodą szybkiej aspiracji bez separacji frakcji.

W 1996 r. pomiary prowadzono na trzydziestu dwóch stanowiskach zlokalizowanych w trzydziestu jeden jednostkach administracyjnych na terenie pięciu województw. Średnie roczne stężenie wyższe od wartości dopuszczalnej (Da=0,01 mg/m3) zanotowano na dwóch stanowiskach. Najwyższe wartości stężenia rocznego zanotowano w Bukownie k/Olkusza (0,10 mg/m3), w Katowicach (0,01 mg/m3), w Olkuszu (0,01 mg/m3) i w Tarnowskich Górach (0,01 mg/m3).

Średnia arytmetyczna ze stężeń średnich rocznych zanotowanych na stanowiskach działających nieprzerwanie od 1990 r., była dla 1996 r. niższa niż dla 1990 r. i wyższa niż dla lat 1991 oraz 1993-1995 .

Ołów. Stopień zanieczyszczenia powietrza ołowiem oceniono na podstawie wyników pomiarów stężenia ołowiu w dobowych próbach pyłu zbieranych metodą szybkiej aspiracji bez separacji frakcji.

W 1996 r. pomiary stężenia ołowiu prowadzono na trzydziestu sześciu stanowiskach zlokalizowanych w trzydziestu pięciu jednostkach administracyjnych na terenie ośmiu województw. Średnie roczne stężenie wyższe od wartości dopuszczalnej (Da=0,20 mg/m3) zanotowano na dziewięciu stanowiskach. Najwyższe wartości stężenia średniego rocznego zanotowano w Bukownie k/Olkusza (0,52 mg/m3), w Piekarach Śląskich (0,35 mg/m3), w Katowicach (0,34 mg/m3), w Tarnowskich Górach (0,32 mg/m3) i w Łodzi-Śródmieściu (0,29 mg/m3).

Średnia arytmetyczna ze stężeń średnich rocznych ołowiu zanotowanych na stanowiskach działających nieprzerwanie od 1990 r., wykazuje w latach 1990-1996 trend malejący (rys. 3.2.10). Należy przy tym zaznaczyć, iż polska norma zawartości ołowiu w powietrzu atmosferycznym, obowiązująca do 1 stycznia 1998r, była znacznie ostrzejsza od normatywów Światowej Organizacji Zdrowia i UE (została zmieniona w wyniku nowelizacji przepisów).

Z przytoczonych wyżej danych wynika, że w latach 1990-1996, w niektórych rejonach kraju poziom zanieczyszczenia powietrza substancjami specyficznymi przekraczał stale lub okresowo dopuszczalne wartości stężeń średnich rocznych, jak i częstości przekroczeń stężeń średnich dobowych. Nadmiernie wysoki, w stosunku do dopuszczalnych normatywnych stężeń, poziom zanieczyszczenia powietrza substancjami specyficznymi występuje przede wszystkim w miastach Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego oraz na terenie uzdrowisk eksponowanych na emisje z bliskich kompleksów przemysłowych. Należy przy tym pamiętać, że na terenach uzdrowisk obowiązują znacznie ostrzejsze normy jakości powietrza.

Na uwagę zasługuje m.in. rakotwórczy benzo[a]piren, w którego przypadku wyższe od wartości dopuszczalnej średnie roczne stężenia rejestrowano na wszystkich analizowanych stanowiskach pomiarowych. Najwyższą częstość przekraczania wartości dopuszczalnych notowano natomiast dla stężeń dobowych fenolu i formaldehydu.

Zarówno wielkość emisji (zwłaszcza ze źródeł przemysłowych), jak i mierzone w powietrzu poziomy stężeń większości zanieczyszczeń specyficznych wykazywały w latach 1990-1996 tendencję spadkową. Na podstawie danych ze stanowisk pomiarowych czynnych w całym analizowanym okresie można stwierdzić, że najsilniejszy spadek dotyczył stężeń ołowiu i formaldehydu, najmniej istotny - stężeń kadmu, amoniaku i benzo[a]pirenu.

Stężenia kadmu i ołowiu w powietrzu, zmierzone w ostatnich latach na terenie Polski nie odbiegają zasadniczo od wartości występujących na uprzemysłowionych obszarach Europy Zachodniej.
 
 

Zanieczyszczenia emitowane ze źródeł mobilnych

Przemianom społeczno-gospodarczym zachodzącym w ostatnich latach w Polsce towarzyszy równie dynamiczny wzrost liczby pojazdów poruszających się po drogach naszego kraju. W roku 1996 liczba pojazdów wzrosła w porównaniu do sytuacji w roku 1990 o 30%, a w stosunku do 1980 r. podwoiła się; w przypadku tylko samochodów osobowych potroiła się; wzrosło również natężenie ruchu tranzytowego. Tak szybkiemu rozwojowi motoryzacji nie towarzyszy równie szybka rozbudowa sieci dróg oraz skuteczne i wyprzedzające działania usprawniające organizację ruchu. Stały wzrost natężenia ruchu pojazdów, szczególnie widoczny w dużych aglomeracjach miejskich, powoduje w tej sytuacji coraz częstsze tworzenie się korków ulicznych i w efekcie wzrost emisji zanieczyszczeń komunikacyjnych (głównie tlenku węgla, tlenków azotu, węglowodorów, związków ołowiu oraz sadzy). Podwyższone stężenia zanieczyszczeń powietrza (np. tlenków azotu) rejestruje się zwłaszcza przy przelotowych szlakach komunikacyjnych, a szczególnie w miejscach, gdzie lokalne warunki zabudowy ulic uniemożliwiają szybkie rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń, np. w rejonach o wysokiej zwartej zabudowie tworzącej "kaniony" uliczne. W 1991 r. emisja dwutlenku azotu z pojazdów stanowiła blisko 33% łącznej emisji krajowej, w 1996 r. jej udział zwiększył się do około 36%. Skutkiem tego jest obserwowany stały wzrost stężeń dwutlenku azotu mierzonych na stanowiskach sieci podstawowej zlokalizowanych w dużych miastach, mimo iż w ostatnich latach krajowa emisja dwutlenku azotu utrzymuje się praktycznie na tym samym poziomie.

Szacuje się, że w dużych aglomeracjach miejskich Europy żyje 70-80% jej mieszkańców. Ze względu na wielkość i charakter emisji z pojazdów, warunki lokalne utrudniające szybkie przewietrzanie ulic oraz stale zwiększającą się liczbę samochodów, odsetek ludzi narażonych na szkodliwe oddziaływanie toksycznych składników spalin samochodowych jest ciągle bardzo duży. Utrzymujący się na świecie od wielu lat, wysoki popyt na ofertę przemysłu motoryzacyjnego powoduje, że zanieczyszczenie powietrza w miastach powodowane przez źródła mobilne stało się jednym z głównych i nierozwiązanych jak dotąd problemów. W coraz większym stopniu dotyczy to również Polski, mimo iż rejestrowane stężenia typowych zanieczyszczeń komunikacyjnych takich jak tlenek węgla są w naszych miastach ciągle niższe niż w dużych aglomeracjach europejskich.

Należy podkreślić, że zanieczyszczenia emitowane przez pojazdy nie tylko bezpośrednio pogarszają jakość powietrza w rejonach z intensywnym ruchem drogowym, ale także biorą udział w reakcjach fotochemicznych zachodzących w atmosferze, wpływając na wzrost stężeń ozonu w warstwie troposferycznej.

Skutkiem tego stopniowo rośnie udział nowych samochodów w ogólnej ilości zarejestrowanych pojazdów, co w konsekwencji powoduje między innymi zmianę struktury zużywanych benzyn na korzyść benzyn bezołowiowych. Osiągnięcie znaczącej poprawy w dziedzinie ograniczania negatywnych skutków motoryzacji nie będzie jednak możliwe bez podjęcia kompleksowych rozwiązań, obejmujących nie tylko zaostrzenie wymagań technicznych wobec środków transportu i zaostrzenie norm jakościowych dla paliw samochodowych, ale również działania inwestycyjne, organizacyjne i prawno-ekonomiczne, w tym usprawnienie organizacji ruchu i stymulowania rozwoju komunikacji zbiorowej. Konieczna jest szybka realizacja programu budowy obwodnic na ważniejszych trasach tranzytowych (szczególnie w pobliżu dużych skupisk ludzkich), co powinno spowodować ograniczenie ruchu samochodów ciężarowych w miastach, poprawiając płynność ruchu lokalnego, a jednocześnie redukując emisję i nadmierne zużycie paliw przez pojazdy zatrzymywane przez "korki uliczne". Wydaje się również niezbędna rozbudowa i zwiększenie przepustowości sieci publicznych dróg krajowych (rozbudowa tras szybkiego ruchu) oraz nadanie odpowiedniej dynamiki programowi budowy autostrad. W samych miastach należy niezwłocznie przystąpić do wdrażania nowoczesnych zasad i metod organizacji ruchu pojazdów, gdyż zwłaszcza w większych aglomeracjach staje się to warunkiem ich prawidłowego funkcjonowania. Konieczne jest ponadto tworzenie preferencji dla rozwoju w miastach systemów lokalnego transportu publicznego (np. linii tramwajowych, metro) oraz dróg rowerowych, a w przypadku przewozów towarów i ludzi na większe odległości opracowanie i wdrożenie systemu bodźców prawno-ekonomicznych zachęcających do korzystania z środków transportu bardziej przyjaznych środowisku. Istnieje również potrzeba odwrócenia relacji cenowych dla benzyn ołowiowej i bezołowiowej, na korzyść tej ostatniej.
 

Utleniacze fotochemiczne - ozon

Utleniacze fotochemiczne to grupa zanieczyszczeń powstających w wyniku reakcji chemicznych zachodzących pod wpływem promieniowania słonecznego w powietrzu zanieczyszczonym tlenkami azotu i węglowodorami. Głównym składnikiem tej grupy jest ozon.

Podwyższone stężenia ozonu mogą u osób wrażliwych powodować podrażnienie górnych dróg oddechowych i oczu, kaszel i ból głowy. Zwiększa się też prawdopodobieństwo występowania ataków astmy. Możliwe są uszkodzenia części zielonych roślin.

Stężenia ozonu w czystym powietrzu, w przyziemnej warstwie atmosfery, dochodzą chwilowo do 120 mg/m3, natomiast w obecności tlenków azotu i węglowodorów (tzw. prekursorów ozonu) mogą być znacznie większe. Formowaniu ozonu w dolnej atmosferze sprzyja wysoka temperatura powietrza oraz duże natężenie promieniowania słonecznego.

Wysoka koncentracja fotoutleniaczy w atmosferze określana jest terminem smogu letniego. W Europie najwyższe stężenia średnie godzinne ozonu - do 520 mg/m3 - notowane były na Wyspach Brytyjskich, a w Ameryce Północnej - w Kalifornii, gdzie przekraczały poziom 660 mg/m3 (smog Los Angeles).

Stężenia ozonu zmieniają się cyklicznie w okresie doby, tygodnia i roku. Na ich poziom największy wpływ mają warunki meteorologiczne (zwłaszcza natężenie promieniowania słonecznego i temperatura powietrza) oraz zmiany natężenia emisji i stężeń tlenków azotu i węglowodorów, zależne przede wszystkim od intensywności ruchu pojazdów.

Tabela 3.2.1. Przekroczenia stężeń dopuszczalnych ozonu w 1996 r. w Polsce na podstawie
badań prowadzonych na stacjach sieci podstawowej (wg prawa polskiego i Unii Europejskiej).

Wyszczególnienie 

Jednostki 

Przekroczenia stężeń dopuszczalnych

 

 

wg normy polskiej 

wg normy UE 

Czas uśredniania normowanych stężeń

 

30-min. 

24-godz. 

1-godz. 

8-godz. 

24-godz. 

Wartość normy

mg/m3

100 

50*-

30 

20*

180 

110 

65 

Procent stanowisk, na których zanotowano przekroczenia

100 

100 

44 

94 

100 

Procent dni objętych pomia-rami, w ciągu których wystą-piło przekroczenie normy 

4-35 

81*-99*

34-90 

94*-99*

0-1,4 

0-17,1 

0-59,2 

* Na obszarach specjalnie chronionych (parki narodowe, krajobrazowe, rezerwaty, uzdrowiska).

Rok 1996 charakteryzowało chłodniejsze niż zwykle lato. Dzięki temu, jak wynika z badań prowadzonych na stacjach sieci podstawowej, w ciepłej porze roku, kiedy zwykle stężenia fotoutleniaczy są najwyższe, zanieczyszczenie powietrza ozonem było niższe niżw latach poprzednich. Wyższe stężenia notowano natomiast w miesiącach wiosennych. Na wszystkich stacjach pomiarowych występowały duże i częste przekroczenia stężeń dopuszczalnych obowiązujących w Polsce, przekraczane były też bardziej liberalne normy określone przez Unię Europejską (tab. 3.2.1). Największe przekroczenia stężeń dopuszczalnych 24-godzinnych zanotowano na stacjach pozamiejskich, w tym na stanowiskach pomiarowych położonych na terenie parków narodowych (tab. 3.2.2). Występowanie wyższych stężeń ozonu na obszarach pozamiejskich w porównaniu do stężeń występujących w centrach miast jest charakterystyczną cechą zjawiska. Przyczyną tego jest obecność w powietrzu, w bezpośrednim sąsiedztwie ruchliwych ciągów komunikacyjnych, tlenku azotu (NO) emitowanego w dużych ilościach z silników pojazdów. Tlenek azotu redukuje ilość ozonu w centrach miast utleniając się do wyższych tlenków, które przenoszone nawet na duże odległości, przyczyniają się do powstawania ozonu na znacznych obszarach. Wzrostowi stężenia ozonu na obszarach pozamiejskich sprzyja również sąsiedztwo lasów, które stanowią naturalne źródło emisji węglowodorów.

Tabela 3.2.2. Najwyższe stężenia ozonu notowane w 1996 r. w Polsce na stacjach sieci
podstawowej

 

Stężenia 30-minutowe

Stężenia 24-godzinne

Położenie stacji

Stanowisko pomiarowe

Wartość

[mg/m3]

Data pomiaru

Stanowisko pomiarowe

Wartość

[mg/m3]

Data pomiaru

Miasta

Kędzierzyn
-Koźle

253

3.06.96

18:30

Kraków

ul. Balicka

117

19.03.96

Obszary pozamiejskie 

(z wyłączeniem obszarów specjalnie chronionych)

Diabla Góra

(woj. suwalskie)

220

22.04.96

14:00

Diabla Góra

(woj. suwalskie)

171

22.04.96

Obszary specjalnie chronione (parki narodowe, uzdrowiska)

Łeba

213

21.04.96

13:00

Śnieżka

173

21.04.96

Stężenia ozonu w Polsce w 1996 r. były ciągle niższe niż w wielu krajach UE, gdzie wg raportu Europejskiej Agencji Środowiska na trzech stacjach zanotowano przekroczenia wartości 360 mg/m3, a na blisko połowie stacji przekraczane było stężenie 180 mg/m3 (stężenia 1-godzinne). W Polsce najwyższe zmierzone stężenie 1-godzinne nie przekraczało 227 mg/m3, a wartość 180 mg/m3 przekraczana była na 44 % stanowisk pomiarowych w czasie tzw. epizodów smogowych trwających od jednego do pięciu dni.

Analiza wyników pomiarów z ostatnich kilku lat wykonywanych na stacji zlokalizowanej w śródmieściu Warszawy pozwala na stwierdzenie, że w rejonie stacji istnieje stała tendencja rosnąca średnich rocznych stężeń ozonu (tendencję taką stwierdzono też w innych krajach europejskich). Wartości stężeń maksymalnych 30-minutowych i 24-godzinnych i normowane percentyle S98 i S99,8 z rocznych serii pomiarowych ozonu zmieniają się z roku na rok w zależności od warunków pogodowych w danym roku.
 

Dotychczasowe wyniki badań upoważniają do stwierdzenia, iż powietrze w Polsce zanieczyszczone jest prekursorami ozonu w wystarczającym stopniu, by przy sprzyjających warunkach meteorologicznych występowały na dużych obszarach kraju wysokie stężenia ozonu, przekraczające stężenia dopuszczalne obowiązujące w Polsce i tzw. progi ochrony zdrowia i roślin określone prawem UE

Oznacza to, iż nawet po wprowadzonej w 1998r zmianie polskich przepisów określających dopuszczalne stężenia ozonu w powietrzu, częściowo transponującej standardy UE (co w praktyce oznacza liberalizację normy) w dalszym ciągu będziemy mieć do czynienia z ponadnormatywnym poziomem stężeń tego zanieczyszczenia W celu przeciwdziałania trendowi wzrostu stężeń zanieczyszczeń fotochemicznych konieczne jest ograniczenie emisji tlenków azotu i węglowodorów. Ze względu na zjawisko przenoszenia zanieczyszczeń nawet na duże odległości i skomplikowany cykl przemian zanieczyszczeń w atmosferze, na stan zanieczyszczenia powietrza ozonem w danym punkcie wpływ ma emisja prekursorów ozonu nie tylko w bezpośrednim otoczeniu tego punktu, ale i w województwie, kraju, a nawet całej Europie. Konieczna jest zatem spójna krajowa polityka ograniczania emisji prekursorów ozonu oraz międzynarodowa współpraca i koordynacja działań prowadzących do poprawy sytuacji.
 
 

Skład chemiczny opadów atmosferycznych i depozycja zanieczyszczeń do podłoża

Analizy przestrzennej i czasowej zmienności charakterystyk opisujących jakość wód opadowych, uzyskanych w programach długookresowych badań prowadzonych w skali globalnej i regionalnej (kontynentalnej), jednoznacznie wskazują, że:

Wyniki uzyskane z terenu Polski , przede wszystkim z rejonów badania tła zanieczyszczenia atmosfery (Łeba, Suwałki, Puszcza Borecka, Jarczew, Śnieżka) i rejonu miejskiego (Warszawa - Bielany), potwierdzają te korzystne kierunki zmian. Odnoszą się one również do stężeń jonów chloru, oznaczanych składników o charakterze zasadowym, metali ciężkich (serie do 1990 r.) oraz do wielkości ładunków wprowadzanych do podłoża z opadami . W latach 1985-1996 nastąpiło dwukrotne zmniejszenie wartości prawie wszystkich wskaźników zanieczyszczenia wód opadowych.

Wyniki pomiarów w latach dziewięćdziesiątych wskazują, że natężenie obserwowanych korzystnych zmian znacznie zmalało. Stężenia anionów utrzymują się na prawie stałym poziomie (Łeba - stężenie siarczanów i azotanów) lub nieco wzrastają, jak np. stężenie azotu azotanowego na Śnieżce po 1991 r., a na pozostałych stacjach po 1994 r. 

Zróżnicowanie przestrzenne składu chemicznego opadów w skali kraju charakteryzuje się:

Według uśrednionych danych z lat 1993-1996 z opadem atmosferycznym wprowadzonych zostało do podłoża:

W 1996 roku po raz pierwszy na terenach nizinnych Polski mokra depozycja jonów wodoru była niższa niż dolna granica ładunku krytycznego dla wód powierzchniowych i gleb najbardziej wrażliwych na zakwaszenie.

Obserwowane w latach 1976-1996 korzystne zmiany jakości wód opadowych niewątpliwie zdeterminowane zostały redukcją wielkości emisji zanieczyszczeń gazowych do atmosfery w Europie. Należy jednocześnie zwrócić uwagę na fakt, iż wraz z postępującą redukcją emisji pyłów maleje ich neutralizujący wpływ na kwasowość opadów. Może to w pewnym stopniu stanowić wyjaśnienie mniejszej w ostatnich latach dynamiki spadku kwasowości opadów niż spodziewanej w związku z redukcją emisji zanieczyszczeń gazowych.
 
 

Wnioski

W grupie zanieczyszczeń podstawowych (do których zalicza się dwutlenek siarki, tlenki azotu i pył, powstające głównie w procesach energetycznego spalania paliw) najgorsze wyniki notuje się w przypadku pyłu. Mimo wyraźnego spadku krajowej emisji, w wielu miejscach przekraczane są nadal dopuszczalne stężenia pyłu zawieszonego. Zapylenie powietrza w wielu miastach polskich determinowane jest bowiem przez emisję z tzw. "niskich" źródeł sektora komunalno-bytowego. Duże znaczenie ma także stan czystości polskich miast. Zakurzone i rzadko sprzątane ulice są poważnym źródłem wtórnej emisji niezorganizowanej, potęgowanej przez wzmożony ruch pojazdów.

Pewną poprawę można odnotować w ostatnich latach w odniesieniu do stężeń dwutlenku siarki. Jest to efekt działań podejmowanych w wielu rejonach kraju na rzecz zmniejszenia emisji tego zanieczyszczenia. Niemniej jednak na niektórych obszarach nadal rejestrowane są przekroczenia stężeń dopuszczalnych.

Przekroczenia wartości dopuszczalnej przez stężenia zarówno pyłu, jak i dwutlenku siarki najczęściej rejestruje się w sezonie grzewczym (w najchłodniejszych miesiącach roku).

Najrzadziej przekraczane są wartości dopuszczalnych stężeń dwutlenku azotu. Przypadki przekroczeń zdarzają się sporadycznie nawet w tych miastach, gdzie na wysokość mierzonych stężeń w istotny sposób wpływa emisja z pojazdów.

Wobec szybkiego wzrostu liczby i natężenia ruchu pojazdów samochodowych w Polsce należy się nadal liczyć z rosnącym, ujemnym oddziaływaniem źródeł mobilnych na jakość powietrza. Emitowane z silników spalinowych zanieczyszczenia powietrza, głównie tlenek węgla i tlenki azotu, a także szeregu węglowodorów, wpływają na pogorszenie jakości powietrza, zwłaszcza w gęsto zaludnionych rejonach miast z intensywnym ruchem drogowym. Substancje te oddziaływują na zdrowie ludzi i elementy środowiska bezpośrednio, ale także uczestnicząc w reakcjach fotochemicznych w atmosferze przyczyniają się do zwiększenia stężeń ozonu i innych fotoutleniaczy w jej warstwie troposferycznej.

Na rosnący problem zanieczyszczenia powietrza ozonem wskazuje prowadzony w Polsce monitoring jakości powietrza. Spośród badanych zanieczyszczeń jego stężenia najczęściej przekraczają wartości dopuszczalne obowiązujące w Polsce. Rejestrowane są również przekroczenia ustalonych na wyższym poziomie norm Unii Europejskiej. Zasięg przestrzenny obszarów przekroczeń wartości normatywnych w przypadku ozonu jest istotnie większy niż zasięg przekroczeń stężeń innych zanieczyszczeń.

Rejestrowane w systemie monitoringu stężenia omawianych w raporcie zanieczyszczeń specyficznych: amoniaku, benzo[a]pirenu, fenolu, fluoru, formaldehydu, kadmu i ołowiu były w roku 1996 niższe w porównaniu do danych z roku 1990. Największy spadek odnotowano w przypadku ołowiu. Mimo obserwowanych korzystnych tendencji zmian stężeń rozważanych zanieczyszczeń specyficznych, w niektórych rejonach kraju nadal występują jednak przekroczenia obowiązujących w Polsce wartości dopuszczalnych, w tym zwłaszcza uznawanego za rakotwórczy benzo-[a]-pirenu, reprezentującego większą grupę wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, powstających między innymi w procesach niepełnego spalania paliw.

Poziomy stężeń zanieczyszczeń powietrza w miastach polskich o dużym stopniu uciepłownienia nie odbiegają zasadniczo od obserwowanych w wielu innych miastach Europy Zachodniej i Centralnej.

Redukcje emisji zanieczyszczeń zakwaszających w krajach europejskich, w tym także w Polsce, przyniosły pozytywny efekt w postaci spadku zanieczyszczenia i kwasowości opadów atmosferycznych. W 1996r po raz pierwszy od czasu rozpoczęcia badań nad transgranicznym przenoszeniem zanieczyszczeń w atmosferze, na terenach nizinnych Polski mokra depozycja jonów wodorowych była niższa niż dolna granica ładunku krytycznego dla wód powierzchniowych i gleb najbardziej wrażliwych na zakwaszenie.

Wody

Informacje ogólne

Badania i ocena rzek

Badania i ocena jezior

Zbiorniki zaporowe

Morze Bałtyckie

Wody podziemne

Informacje ogólne

Informacje o jakości i zachodzących zmianach w zasobach wodnych gromadzone są w systemie Państwowego Monitoringu Środowiska, w ramach którego realizowane są podsystemy monitoringu wód powierzchniowych i monitoringu wód podziemnych obejmujące:

Wyniki badań monitoringowych stanowią podstawę do bieżącej i okresowej oceny jakości wód zgodnie z obowiązującą w prawodawstwie polskim klasyfikacją jakości wód powierzchniowych płynących oraz opracowanymi dla potrzeb PMŚ klasyfikacjami dla pozostałych rodzajów wód (klasyfikacje te nie zostały wprowadzone do prawa polskiego). Prezentowane w niniejszym raporcie informacje o jakości wód w Polsce opracowano na podstawie analizy danych pozyskiwanych w sieciach krajowych. Dla lepszej prezentacji jakości wód wyniki badań pochodzące z sieci krajowej zostały uzupełnione danymi uzyskiwanymi w ramach realizacji zadań w sieciach regionalnych.

Wyniki badań jakości wód, dotyczące całego kraju, jak też poszczególnych regionów, dokonywane przez Państwową Inspekcję Ochrony Środowiska we współpracy z instytutami naukowymi: Instytutem Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Instytutem Ochrony Środowiska i Państwowym Instytutem Geologicznym, udostępniane są organom decyzyjnym i społeczeństwu w formie publikacji i raportów.

Oceny stanu zanieczyszczenia międzynarodowych wód Bałtyku dokonywane są w okresach trzyletnich przez Komisję Helsińską - organ wykonawczy Konwencji o Ochronie Środowiska Morza Bałtyckiego.
 
 

Badania i ocena rzek

 

Charakterystyka ogólna sieci hydrograficznej

Ocena jakości rzek

 

Charakterystyka ogólna sieci hydrograficznej

Długość sieci hydrograficznej Polski, tj. łącznie: rzek, potoków, strumieni, kanałów żeglownych i melioracyjnych ocenia się na 98 tys. km. Najważniejszymi elementami polskiej sieci hydrograficznej są jednak:

Ocena jakości rzek

Standardy jakości wód rzek i innych cieków, stanowiące podstawę działań na rzecz ich ochrony, określone są w klasyfikacji rzek opartej na kryteriach użytkowania wód. Polskie przepisy prawne definiują trzy klasy czystości wód, przypisując im odpowiednie standardy jakościowe, a mianowicie:

Dla wszystkich klas określone są wartości dopuszczalne wskaźników zanieczyszczeń.

Badania jakości rzek prowadzone są w ramach sieci krajowej obejmującej 360 przekrojów pomiarowo kontrolnych (ppk), z której wyodrębniono 20 ppk reperowych (które dodatkowo służą do wykonywania kwartalnych ocen jakości rzek oraz do bilansu ładunków odprowadzanych do Bałtyku) i ok. 60 ppk granicznych (które służą realizacji zobowiązań wynikających z dwustronnych umów o współpracy na wodach granicznych). Przekroje sieci krajowej rozmieszczone są na 20 rzekach o łącznej długości 6188 km.

W latach 1990-1996 długości odcinków rzek objętych badaniami w ramach sieci krajowej ulegały zmianom. W roku 1991 badano łącznie 9122 km rzek, a w roku 1996 - 6188 km, w tym:

Ograniczenie długości kontrolowanych w ramach PMŚ odcinków rzek nastąpiło w wyniku optymalizacji sieci pomiarowej.

W sieci krajowej badanych jest łącznie 51 parametrów z różną częstotliwością w zależności od rodzaju przekroju. Pozostałe rzeki i odcinki rzek, nie objęte badaniami wykonywanymi w sieci krajowej, badane są w ramach sieci regionalnej i lokalnej.
 

O jakości wód w rzekach Polski decydują obecnie głównie odprowadzane, niedostatecznie oczyszczone ścieki komunalne oraz zrzut zasolonych wód dołowych z przemysłu wydobywczego, a przede wszystkim z kopalń węgla kamiennego. Poważnym problemem obniżającym jakość wód są związki biogenne, których głównymi źródłami są ścieki komunalne oraz spływy powierzchniowe

Stan zanieczyszczenia rzek ocenia się, porównując wyniki badań monitoringowych ze standardami jakości wód leżącymi u podstaw klasyfikacji i zaliczając kontrolowane odcinki rzek do poszczególnych klas czystości. W tym celu rozpatruje się poszczególne wskaźniki zanieczyszczeń oddzielnie, przy czym o zaliczeniu wód do danej klasy decyduje wskaźnik najbardziej niekorzystny.

Klasyfikacja jakości wód w rzekach opiera się na następujących kryteriach:

Jako podstawowe w ocenie stanu czystości rzek przyjmuje się obecnie kryterium wskaźników obligatoryjnych. Kryterium to obejmuje uniwersalne wskaźniki określone w większości wydawanych pozwoleń wodno-prawnych na odprowadzanie ścieków. Ujęte w kryterium wskaźniki są charakterystyczne dla wszystkich rodzajów ścieków odprowadzanych ze źródeł punktowych jak również zanieczyszczeń odprowadzanych ze źródeł obszarowych. Pozwalają one na ocenę realizowanej polityki ochrony czystości wód w skali kraju. Stosowanie tego kryterium, poprzez ujęcie uniwersalnych wskaźników obrazujących zarówno wpływ odprowadzanych zanieczyszczeń jak i stan ekosystemów wodnych, pozwala na porównanie jakości wód przy nie uwzględnieniu lokalnych naturalnych i antropogenicznych różnic występujących w wodach rzek. Dla pełnego przedstawienia jakości rzek zaprezentowano również ocenę dokonaną przy pomocy kryterium sanitarnego wyrażonego mianem Coli. Kryterium to odzwierciedla znaczący wpływ odprowadzanych nieoczyszczonych ścieków komunalnych jak i oddziaływanie zanieczyszczeń wprowadzanych do rzek ze źródeł obszarowych wynikających z niskiego stopnia sanitacji wsi.

Ocenę jakości wód wykonano analizując stężenia zanieczyszczeń według metody stężeń miarodajnych. Jest to metoda obliczania stężenia miarodajnego na podstawie związku między stężeniem danego wskaźnika w danym przekroju pomiarowo-kontrolnym i występującym przepływem wody w rzece w dniu pomiaru odniesionym do przepływu średniego niskiego z wielolecia (ŚNQ).

W tabeli 3.3.1. przedstawiono klasyfikację jakości wód wg wskaźników obligatoryjnych w latach 1993 -1996. Tabela

3.3.1. Stan czystości rzek wg wskaźników obligatoryjnych
 

Długość rzek objętych

monitoringiem 

Rok 

Udział wód rzecznych zaliczonych do danej klasy czystości

w % długości kontrolowanych odcinków

[km] 

II 

III 

non

6193 

1993 

18,1 

41,8 

18,9 

21,2 

6193 

1994 

17,6 

47,4 

20,7 

14,3 

6188 

1995 

22,4 

41,0 

24,0 

12,6 

6188 

1996 

26,0 

51,2 

11,7 

11,1 

* Wody nadmiernie zanieczyszczone.

Ocena zmian czystości wód płynących według kryterium wskaźników obligatoryjnych wskazuje na wyraźną poprawę jakości tych wód w latach 1993-1996. W okresie tym zmniejszyła się istotnie długość odcinków rzek ocenianych jako nadmiernie zanieczyszczone. Jest to wynikiem konsekwentnie prowadzonej polityki w zakresie gospodarki wodnej. W latach 1990-1996 zdecydowanie ograniczono ilość nieoczyszczonych ścieków przemysłowych i komunalnych odprowadzonych do wód. Zmiany klasyfikacji przedstawiają się następująco:

Stan sanitarny wód płynących w polskich rzekach w latach 1993 - 1996 przedstawiono w tabeli 3.3.2 . Tabela 3.3.2.

Stan czystości rzek wg kryterium sanitarnego 
 

Długość rzek objętych

monitoringiem 

Rok 

Udział wód rzecznych zaliczonych do danej klasy czystości

w % długości kontrolowanych odcinków

[km] 

II 

III 

non

6193 

1993 

0,0 

1,8 

9,7 

88,5 

6193 

1994 

0,0 

2,0 

6,8 

91,2 

6188 

1995 

0,0 

3,1 

11,8 

85,1 

6188 

1996 

0,1 

2,6 

13,4 

83,0 

* Wody nadmiernie zanieczyszczone.

Wykonane pomiary wskazują na nadal utrzymujący się zły stan sanitarny wód płynących, pomimo nieznacznej poprawy w latach 1993-1996. W okresie tym zmniejszeniu uległa długość odcinków rzek ocenianych jako nadmiernie zanieczyszczone. Niewielka poprawa stanu sanitarnego rzek potwierdza fakt, że obecnie największy wpływ na jakość mają nieoczyszczone ścieki komunalne oraz spływy obszarowe z terenów wiejskich o nieuregulowanej gospodarce wodno-ściekowej. Zmianyklasyfikacji według kryterium sanitarnego przedstawiają się następująco:

Dodatkowo dla pełniejszego zobrazowania jakości wód rzek Polski przedstawiono wyniki oceny wg kryterium fizykochemicznego (tab. 3.3.3). Klasyfikacja ta bazująca na ocenie znacznie większej ilości wskaźników niż kryterium wskaźników obligatoryjnych również wskazuje na tendencję poprawy jakości wód, aczkolwiek nie jest ona tak znacząca jak w przypadku wskaźników obligatoryjnych. W zakresie wód niespełniających wymagań określonych dla III klasy czystości klasyfikacja ta wykazuje nawet większą skalę poprawy.

Tabela 3.3.3. Stan czystości rzek w latach 1993-1996 wg kryterium fizykochemicznego  
 

Długość rzek objętych monitoringiem 

(km)

rok

Udział wód rzecznych zaliczonych do danej klasy czystości

w % długości kontrolowanych odcinków

I

II

III

non*

6193 

1993 

2,7 

15,2

28,1

54,0 

6193 

1994 

3,3 

18,1 

30,2 

48,4 

6188 

1995 

2,9 

20,3 

33,8 

43,0 

6188 

1996 

4,8 

23,7 

38,7 

32,8 

* Wody nadmiernie zanieczyszczone.

Przyjęty w Polsce system klasyfikacji rzek odbiega w sposób istotny od systemów obowiązujących w krajach Unii Europejskiej. W krajach tych nie stosuje się jednolitej metody klasyfikacji wód. W zależności od planowanego sposobu wykorzystania wody, zgodnie z odpowiednimi dyrektywami, określa się zakres badanych wskaźników, metodyki referencyjne oraz częstotliwość prowadzenia badań. Dla poszczególnych rodzajów przeznaczenia wód takich jak: woda przeznaczona do picia, kąpieli, hodowli ryb łososiowatych, hodowli ryb karpiowatych określone są maksymalne stężenia zanieczyszczeń.Różnice obu systemów są zasadnicze, tak pod względem liczby stosowanych wskaźników, jak i ich wartości, a także metod oceny osiągania przez monitorowane wody płynące odpowiednich klas. Polskie wymagania w tym zakresie są znacznie ostrzejsze, co prowadzi do zaniżenia ocen jakości wód rzek polskich podczas gdy rzeczywisty stopień zanieczyszczenia wód nie odbiega zasadniczo od podobnych parametrów w innych krajach europejskich (tab. 3.3.4.). Przygotowania Polski do członkostwa w UE spowodują konieczność dostosowania obowiązującej dotychczasowej klasyfikacji wód do wymogów unijnych.

Tabela 3.3.4. Porównanie wybranych wskaźników zanieczyszczeń rzek europejskich  
 

Rzeka 

Kraj 

Rodzaje zanieczyszczeń i ich stężenia [mg/l]

BZT5

Azotany 

Fosfor og. 

Dunaj

Austria

3,1 

2,320 

0,115 

Guadalaquivir

Hiszpania

15,8 

1,952 

0,953 

Loara

Francja

2,2 

4,600 

0,163 

Łaba

Czechy

4,9 

4.900 

0,194 

Maas

Holandia

1,6 

4,394 

0,260 

Odra

Polska

5,3 

2,339 

0,346 

Ren

Niemcy

2,9 

4,306 

0,317 

Tamiza

Wielka Brytania

2,3 

7.153 

1,184 

Wisła

Polska

4,4 

1,719 

0,233 

Dla pełniejszej prezentacji jakości rzek Polski poniżej przedstawiono wyniki badań za 1996r. dla wybranych przekrojów pomiarowo-kontrolnych Wisły, Odry i trzech rzek Przymorza. Z pełnego zakresu pomiarowego tj. 51 wskaźników zanieczyszczeń w tabelach: 3.3.5, 3.3.6 i 3.3.7 ujęto te, które wykazują największe przekroczenia norm wód III klasy czystości..

Wisła

W przekroju Krakowa (km 63,7) woda w Wiśle charakteryzuje się nadmiernym zanieczyszczeniem w okresie całego roku. O dyskwalifikacji decyduje 15 parametrów jakości. Najczęściej norm III klasy nie spełniają oznaczenia: wskaźników zasolenia, substancji biogennych, metali ciężkich (cynk) oraz stanu sanitarnego.

W przekroju Warszawy (510,0 km) stan zanieczyszczenia wody w Wiśle przekracza normy klasy III w 69 % okresu badań. O dyskwalifikacji decyduje 7 parametrów jakości. Najczęściej norm nie spełniają następujące oznaczenia: miano Coli, chlorofil, zawiesiny oraz BZT5 .

W przekroju Kiezmarka ( 926,0 km) stan zanieczyszczenia wody w Wiśle przekracza normy klasy III w 55 % okresu badań. O nadmiernym zanieczyszczeniu wody w Wiśle decydują takie wskaźniki jak: stan sanitarny, chlorofil oraz sporadycznie azot azotynowy.

Tabela 3.3.5. Średnie wartości stężeń zanieczyszczeń w wybranych przekrojach rzeki Wisły
 
 

L.p

Parametr 

Jednostka 

WISŁA 

KRAKÓW 

WARSZAWA 

KIEZMARK 

stężenie średnie

stężenie średnie

stężenie średnie

1.

BZT5

mg O2/l

7,2 

5,7 

3,9 

2.

ChZT Cr

mg O2/l

25,5 

33,7 

21,5 

3.

Chlorki

mg Cl/l

851 

151 

155 

4.

Siarczany

mg SO4/l

151 

69 

66 

5.

Subst.rozp.

mg /l

1798 

567 

562 

6.

Zawiesina ogólna

mg /l

23 

33 

9,5 

7.

Fosforany

mg PO4/l

0,49 

0,24 

0,33 

8.

Cynk

mg Zn/l

0,31 

0,02 

0,005 

9.

Miano Coli

ml/bakt.

0,004 

0,515 

0,016 

Odra

W przekroju granicznym w Chałupkach ( 20,0 km) stan zanieczyszczenia wody w Odrze przekracza normy klasy III w całym okresie badań. O dyskwalifikacji wody decyduje 12 parametrów jakości, a głównie: miano Coli, azot azotynowy, cynk i fosfor ogólny.

W przekroju Wrocławia ( 249,0 km) stan zanieczyszczenia wody w Odrze przekracza normy klasy III w 55 % okresu badań. O dyskwalifikacji wody decyduje 7 parametrów jakości, a głównie: miano Coli, zawiesina, chlorki, cynk, fosfor ogólny i chlorofil.

W przekroju Krajnika (690,0 km) stan zanieczyszczenia wody w Odrze przekracza normy klasy III w 92 % okresu badań. O dyskwalifikacji wody decydują 3 parametry jakości, a głównie: miano Coli, fosfor ogólny i chlorofil.

Tabela 3.3.6. Średnie wartości stężeń zanieczyszczeń w wybranych przekrojach rzeki Odry  
 

L.p

Parametr 

Jednostka 

ODRA 

CHAŁUPKI 

WROCŁAW 

KRAJNIK 

stężenie średnie

stężenie średnie

stężenie średnie

1.

BZT5

mg O2/l

5,9 

6,8 

3,7 

2.

ChZTCr

mg O2/l

23,7 

23,9 

30,4 

3.

Chlorki

mg Cl/l

90 

184 

83 

4.

Siarczany

mg SO4/l

104 

111 

93,6 

5.

Subst.rozp.

mg /l

472 

686 

471 

6.

Zawiesina ogólna

mg /l

45 

23 

17,3 

7.

Fosforany

mg PO4/l

0,85 

0,39 

0,34 

8.

Cynk

mg Zn/l

0,36 

0,07 

0,02 

9.

Miano Coli

ml/bakt.

0,0004 

0,014

0,014 

Rzeki Przymorza

Tabela 3.3.7. Średnie wartości stężeń zanieczyszczeń w wybranych przekrojach rzek: Pasłęki, Redy i Wieprzy
 
 

L.p

Parametr 

Jednostka 

PASŁĘKA 

REDA 

WIEPRZA 

NOWA PASŁĘKA 

WEJHEROWO 

STARY KRAKÓW 

stężenie średnie 

stężenie średnie 

stężenie średnie 

1.

BZT5

mg O2/l

4,1 

3,5 

2,6 

2.

ChZTCr

mg O2/l

31,8 

17,3 

18,7 

3.

Chlorki

mg Cl/l

16 

13 

11 

4.

Siarczany

mg SO4/l

26 

34 

33 

5.

Subst.rozp.

mg /l

306 

252 

222 

6.

Zawiesina ogólna

mg /l

11 

14 

7.

Fosforany

mg PO4/l

0,43 

0,18 

0,26 

8.

Cynk

mg Zn/l

0,031 

0,004 

0,003 

9.

Miano Coli

ml/bakt.

0,001 

0,059 

0,009 

W rzekach Przymorza obserwowana jest powolna poprawa jakości wody. Jednak nadal występują ponadnormatywne wartości: miana Coli i związków biogennych. Stężenia zanieczyszczeń przekraczały normy klasy III w 9 % okresu badań dla Pasłęki, 77 % okresu badań dla Redy oraz w 71 % okresu badań dla Wieprzy.
 
 

Badania i ocena jezior

 

Charakterystyka ogólna jezior

Ocena jakości jezior

Stan czystości jezior

Charakterystyka ogólna jezior

W Polsce znajduje się ok. 9000 jezior o powierzchni większej niż 1 ha. Ich łączny obszar stanowi ok. 1% powierzchni kraju. Rozmieszczenie jezior jest bardzo nierównomierne. Występują one głównie w północnej części kraju, na obszarze, który był objęty ostatnim zlodowaceniem, tj. na Pojezierzach: Pomorskim, Wielkopolskim, Mazurskim i Litewskim. Na terenach młodoglacjalnych powierzchnia jezior zajmuje 2-5% powierzchni terenu, a w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich wskaźnik ten przekracza nawet 20%. Poza granicą ostatniego zlodowacenia większe skupisko jezior występuje w południowo-wschodniej części Polski, na Równinie Łęczyńsko-Włodawskiej.

Jeziora Polski mają w większości genezę polodowcową. W rejonie nadmorskim znajduje się kilkanaście jezior przybrzeżnych, powstałych wskutek oddzielenia od morza dawnych zatok morskich. W południowo-wschodniej części Polski spotyka się jeziora krasowe, które powstały na obszarze występowania utworów kredowych wskutek tworzenia się zapadlisk wywołanych erozyjną działalnością wód podziemnych.

Jezior o powierzchni większej od 50 ha jest w Polsce 1032. Łączna ich objętość wynosi prawie 17 km3, a powierzchnia ponad 2400 km2.Wśród tych jezior najliczniejsze są jeziora o powierzchni od 50 do 200 ha (780 jezior, tj. 75,6%). Najmniej liczną grupę stanowią jeziora największe, o powierzchni przekraczającej 1000 ha (32 jeziora).

Wśród jezior o powierzchni ponad 50 ha dużą grupę (69%) stanowią jeziora o głębokościach od 5 do 30 m, a wśród nich najliczniejsze są jeziora o głębokości od 5 do 10 m. Głębokość maksymalną większą niż 30 m ma ok. 15% jezior.

Najpowszechniejszą w warunkach polskich formą wykorzystania jezior, poza użytkowaniem rybackim, jest rekreacja. Około 20% jezior stanowi odbiorniki ścieków bytowych oraz przemysłowych, oczyszczanych w różnym stopniu i odprowadzanych do wód jezior bezpośrednio lub za pośrednictwem dopływów. Nieliczne jeziora wykorzystywane są do poboru wody na cele pitne i przemysłowe, do nawodnień rolniczych oraz do żeglugi.
 
 

Ocena jakości jezior

Badania w monitoringu jezior obejmują:

Zgodnie z programem PMŚ badaniami w sieci regionalnej objęte są jeziora o powierzchni większej od 50 ha, odgrywające istotną rolę w zasobach wodnych kraju, a także zbiorniki mniejsze, lecz ważne dla regionu ze względów gospodarczych lub przyrodniczych. Badania prowadzone są w cyklu pięcioletnim. W sieci krajowej znajduje się 15 jezior reperowych badanych corocznie od kilku lat. Badania jakości wód jezior w Polsce prowadzone są według Systemu Oceny Jakości Jezior. System ten umożliwia klasyfikację stanu czystości wód na podstawie odpowiednio dobranych wskaźników fizycznych, chemicznych i biologicznych, pozwalających na zaliczenie wody do I, II i III klasy czystości oraz do wód pozaklasowych, odpowiadających kolejno wodom oligo-mezotroficznym, umiarkowanie eutroficznym, silnie zeutrofizowanym oraz hipertroficznym. Jednocześnie ocenia się w trzech kategoriach naturalną podatność jezior na degradację na podstawie ich cech morfometrycznych, hydrograficznych i zlewniowych.
 

Stan czystości jezior

Wyniki badań monitoringowych jezior publikowane są co 5 lat w atlasach stanu czystości jezior Polski. Ostatni atlas, opublikowany w 1995 r., obejmuje 424 jeziora badane w latach 1989-1993, w tym 279 o powierzchni większej niż 50 ha, które stanowią aż 45% zasobów wodnych jezior Polski w tej grupie wielkości.

Analiza danych o stanie czystości badanych jezior wskazuje na bardzo mały udział wód o I klasie czystości. Jezior o wodach najwyższej jakości stwierdzono bowiem tylko 13 (zaledwie 3% liczby badanych jezior i niecałe 7% objętości ich wód). Liczebność grup jezior w II i III klasie czystości jest podobna: 165 jezior w klasie II i 166 jezior w klasie III. Jednakże wzięcie pod uwagę objętości wód przechyla wskaźnik oceny na korzyść wód II klasy czystości, które stanowią prawie 60% przebadanych zasobów wodnych jezior. Do jezior o wodach pozaklasowych zaliczono blisko 20% ocenianych zbiorników. W zakresie podatności na degradację większość jezior charakteryzuje II i III kategoria podatności (kategorie podatności jezior na degradację uwzględniają cechy morfometryczne, hydrograficzne oraz zlewniowe jezior i ustalone są zgodnie z metodyką opublikowaną w opracowaniu "Wytyczne monitoringu podstawowego jezior" - BMŚ, 1994r.). Podobne wyniki daje ocena jakości jezior zbadanych w 1996 r..

Analiza zmian jakości wód jezior w okresie ostatnich 20 lat wskazuje, że w jeziorach poddanych minimalnej presji antropogenicznej zmiany stanu czystości wód następują bardzo powoli i w czasie kilku lub nawet kilkunastu lat są prawie niezauważalne. Postępująca degradacja jest natomiast wyraźnie widoczna w jeziorach zanieczyszczanych ściekami, co znajduje odzwierciedlenie nie tylko w pogorszeniu wartości niektórych wskaźników jakości wód, lecz często także w obniżeniu klasy czystości wód.

Na szersze omówienie zasługują - jako szczególnie cenne - jeziora z kompleksu Wielkich Jezior Mazurskich (WJM), obejmujące ok. 10% całkowitej powierzchni jezior w Polsce (tab. 3.3.8). Wyniki badań prowadzonych w kolejnych latach wskazują na systematyczne pogarszanie się jakości wód Wielkich Jezior Mazurskich. Nawet jeśli ogólna klasa czystości nie zmienia się lub nawet polepsza (co jest skutkiem poprawy warunków sanitarnych, w wyniku oddawania do użytku nowoczesnych oczyszczalni ścieków), to jednocześnie zaobserwować można znaczne pogorszenie wartości poszczególnych wskaźników trofii jeziora, takich jak: średnie nasycenie hypolimnionu tlenem, widzialność krążka Secchiego i zawartość chlorofilu a.
 
 

Tabela 3.3.8. Zmiany jakości wód niektórych Jezior Mazurskich.
 
 

Jezioro 

Lata badań

Klasa czystości wód

Średnie nasycenie

hypolimnionu tlenem [%] 

Widzialność

krążka Secchiego

[m] 

Zawartość chlorofilu a [mg/m3

Mamry

1978 

1984/85 

1990 

1993

II 

31,0 

32,0 

29,6 

31,1 

4,6 

3,6 

3,7 

2,7 

3,7 

5,0 

4,9 

5,2 

Niegocin

1978 

1984/85 

1990 

1994

III 

p.k. 

p.k. 

III 

2,1 

1,9 

2,6 

1,0 

11,8 

16,7 

19,7 

67,5 

 

Boczne

1978 

1982 

1984 

1990 

1994

II 

II 

III 

p.k. 

p.k.

10,4 

1,9 

1,5 

1,5 

1,7 

0,9 

11,0 

11,7 

19,5 

28,5 

65,5 

Ryńskie

1978 

1985 

1990 

1997 

III 

p.k. 

III 

III 

7,1 

1,7 

0,9 

1,1 

1,2 

23,2 

45,1 

51,1 

17,1 

Tałty

1978 

1985 

1990 

1997

II 

III 

III 

III 

1,7 

0,9 

2,2 

1,6 

1,5 

1,5 

20,8 

28,3 

33,2 

20,0 

Mikołajskie

1978 

1984/85 

1990 

1997

II 

p.k. 

III 

III 

6,7 

2,0 

1,5 

1,3 

1,3 

11,1 

10,3 

42,7 

19,7 

Śniardwy

1979 

1984/85 

1990 

1997

II 

II 

II 

3,7 

3,9 

1,8 

2,8 

2,4 

5,4 

15,8 

10,4 

5,0 

Wody największych zbiorników tego obszaru - jezioro Śniardwy i kompleks jeziora Mamry- od połowy lat siedemdziesiątych należą do I i II klasy czystości, co pozwala na ich zaliczenie do grupy zbiorników mezotroficznych i umiarkowanie eutroficznych. Natomiast wody takich jezior, jak Niegocin i Ryńskie, od lat zanieczyszczane ściekami, od połowy lat osiemdziesiątych zaliczane są do III klasy czystości lub pozaklasowych, co pozwala na zaliczenie ich do grupy zbiorników silnie zeutrofizowanych i hipertroficznych.

Wody Jeziora Bocznego, obecnie pozaklasowe, w końcu lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych zaliczane były jeszcze do II klasy czystości. Jezioro nie podlega bezpośrednio oddziaływaniu lokalnych źródeł zanieczyszczeń. Największym jego zagrożeniem są wody dopływające z wyżej położonego, silnie zanieczyszczonego jeziora Niegocin.

Od 1994 r. jezioro Niegocin, którego wody oceniano przez całe lata jako pozaklasowe, zostało zaliczone do III klasy czystości. O pozaklasowym charakterze wód Niegocina decydowały przede wszystkim parametry sanitarne. Po wybudowaniu nowej oczyszczalni ścieków dla Giżycka i skierowaniu oczyszczonych ścieków do jeziora Grajewko warunki sanitarne w jeziorze Niegocin uległy poprawie. Jednakże wobec ogromnego ładunku zanieczyszczeń zakumulowanego w jeziorze w wyniku wieloletniego dopływu ścieków i uwalnianego z osadów dennych (tzw. zasilanie wewnętrzne) nie można się spodziewać widocznej poprawy jakości jego wód bez zastosowania zabiegów rekultywacyjnych. Podobna sytuacja mamiejsce w Jeziorze Mikołajskim, które pozostaje nadal jednym z najsilniej zanieczyszczonych jezior kompleksu WJM pomimo znacznej poprawy gospodarki ściekowej w jego zlewni w ciągu ostatnich lat. Wody z Jeziora Mikołajskiego odpływają do ciągle jeszcze słabo zeutrofizowanego jeziora Śniardwy, stwarzając poważne zagrożenie jakości tego akwenu. Mimo ogromnej objętości wód tego jeziora, jego możliwości rozcieńczania i rozkładu zanieczyszczeń wnoszonych z wodami Jeziora Mikołajskiego są jednak ograniczone. Jeśli nie nastąpi zdecydowana poprawa jakości wód Jeziora Mikołajskiego w bliskiej przyszłości należy liczyć się z pogorszeniem jakości wód jeziora Śniardwy.
 
 

Zbiorniki zaporowe

 

Charakterystyka ogólna zbiorników

Jakość wód w zbiornikach zaporowych

W Polsce istnieje ponad 100 sztucznych zbiorników zaporowych, o łącznej powierzchni ok. 350 km2, co stanowi ok. 0,11% powierzchni Polski (tab. 3.3.9, rys. 3.3.8). 69 największych zbiorników i stopni wodnych (obiekty o całkowitej pojemności przy maksymalnym piętrzeniu >2,2 mln m3) może maksymalnie zgromadzić około 3423,4 mln m3wody. Największe zbiorniki położone są w dorzeczu Wisły. Zalicza się do nich zbiornik Solina oraz zbiornik Włocławek.

Pojemność sztucznych zbiorników wodnych istniejących w Polsce odpowiada objętości ok. 6% rocznego odpływu rzek (w krajach sąsiednich 10-12%).

Większość zbiorników regulując przepływy służy ochronie przeciwpowodziowej, a w okresie suszy umożliwia podwyższanie minimalnych poziomów wody w rzece. Do tej grupy należą zbiorniki znajdujące się w Karpatach i Sudetach, a także niektóre na nizinach (np. Zegrzyński i Sulejowski). Niektóre jeziora zaporowe pełnią też ważne funkcje gospodarcze, zaopatrując duże aglomeracje miejskie w wodę do picia. Do grupy tej, będąc niejednokrotnie podstawowym źródłem zaopatrzenia w wodę, należą zbiorniki: Czaniec, Goczałkowice, Kozłowa Góra, Wapienica, Dziećkowice (zaopatrzenie Górnego Śląska), Dobczyce (zaopatrzenie Krakowa), Sulejów (zaopatrzenie Łodzi) i zbiornik Zegrzyński (zaopatrzenie części aglomeracji warszawskiej). Retencjonowane w nich wody z założenia powinny spełniać kryteria I klasy czystości.

Tabela 3.3.9. Największe sztuczne zbiorniki i stopnie wodne w Polsce (maksymalna pojemność >50,0 mln m3)

Zbiorniki 

i stopnie wodne 

Usytuowanie

Rok 

urucho- 

mienia 

Całkowita pojemność przy maksymalnym piętrzeniu

[mln m3

Powierzchnia przy maksymalnym piętrzeniu

[km2

Maksymalna wysokość piętrzenia lub spadku [m]

Solina

San

1968 

472,0 

21,1 

60,0 

Włocławek

Wisła

1970 

408,0 

70,4 

11,5 

Czorsztyn

Dunajec

1997 

234.5 

13,4 

54,5

Jeziorsko

Warta

1968 

202,8 

42,3 

11,5 

Goczałkowice

Wisła

1956 

166,8 

32,0 

13,0 

Rożnów

Dunajec

1941 

166,6 

16,0 

31,5 

Dobczyce

Raba

1986 

125,0 

10,7 

27,9 

Otmuchów

Nysa Kłodzka

1933 

124,5 

19,8 

17,3 

Nysa

Nysa Kłodzka

1972 

113,6 

20,4 

13,3 

Turawa

Mała Panew

1948 

106,2 

20,8 

13,6 

Tresna

Soła

1967 

100,0 

10,0 

22,0 

Dębe

Narew

1963 

94,3 

30,3 

6,8 

Dzierżno Duże

Kłodnica

1964 

94,0 

6,2 

8,0 

Sulejów

Pilica

1973 

88,1 

19,8 

11,3 

Koronowo

Brda

1960 

80,6 

15,6 

26,0 

Siemianówka

Narew

1995 

79,5 

32,5 

7,0 

Mietków

Bystrzyca

1986 

70,5 

9,2 

16,6 

Pilchowice

Bóbr

1912 

54,0 

2,4 

46,7 

Dziećkowice

Soła, Skawa - pompownia

1976 

52,5 

7,1 

14,5 

Zbiorniki zaporowe jako źródło zaopatrzenia w wodę do celów gospodarczych wykorzystuje również wiele, usytuowanych w ich pobliżu, zakładów przemysłowych, takich jak: elektrownia w Łagiszy przy zbiorniku Przeczyce, zakłady w Dzierżoniowie czerpiące wodę zezbiornika Lubachów, kopalnia węgla brunatnego w Turoszowie w pobliżu zbiornika Niedów, Huta Katowice pobierająca wodę ze zbiornika Dziećkowice i elektrownia w Połańcu w pobliżu zbiornika Chańcza. Mniejsze zbiorniki zaporowe, obok funkcji przeciwpowodziowych, pełnią zwykle rolę źródła wody do nawadniania łąk i pastwisk w okresie suszy (np. Siemianówka i Mylof).

Część zbiorników zaporowych wykorzystywana jest również do produkcji energii elektrycznej. Należą do nich największe pod względem pojemności zbiorniki: Soliński, Włocławski, Czorsztyński, Rożnowski, Dobczycki, Tresna, Zegrzyński, a także liczne, lecz mniejsze zbiorniki na Pomorzu Zachodnim. W roku 1997 w Polsce łączna moc zainstalowana w elektrowniach wodnych wynosiła 2100 MW, co stanowiło tylko ok. 6% całkowitej mocy wszystkich zakładów energetycznych. Średnio w skali roku (w latach 1990-1996) w elektrowniach wodnych wytwarzano 3,5 MWh, co stanowiło ok. 2,5% całości wytwarzanej energii elektrycznej.
 
 

Jakość wód w zbiornikach zaporowych

Badania jakości wód w zbiornikach zaporowych odbywają się w ramach sieci monitoringu regionalnego i lokalnego.

Z punktu widzenia potrzeb gospodarczych, których realizacji służą zbiorniki zaporowe podstawowym problemem jest eutrofizacja retencjonowanej wody. Dla oceny stopnia zagrożenia trofią stosuje się często obserwacje stężeń fosforu, jednego z podstawowych biogenów. Na podstawie wyników badań trzech zbiorników o różnej trofii (Wisła Czarne, Goczałkowice i Rybnik) stwierdzono bowiem istnienie ścisłej zależności liniowej przeciętnej ilości chlorofilu i produkcji pierwotnej od średniej rocznej koncentracji fosforu ogólnego w wodzie. Fosforany decydują także, w sprzyjających warunkach pogodowych (wysoka temperatura i bezwietrzna pogoda), o rozwoju sinic.

Zgodnie z założeniami Vollenweidera przyjmuje się, że wiosenne stężenie fosforu jest bezpieczne i nie powoduje zakwitów glonów w ekosystemach zbiorników zaporowych jeżeli nie przekracza wartości 20 m g/dm3. W przeważającej części polskich zbiorników zaporowych graniczna wartość tego parametru jest jednak znacznie przekraczana (tab. 3.3.10).

Obserwowane są również wysokie stężenia chlorofilu (>20 m g/dm3), co świadczy o zwiększonej żyzności i dużym nasileniu produkcji pierwotnej glonów. Wody takie są uznawane za pozaklasowe. Podobne zjawisko występuje w rzekach, gdzie chlorofil a jest czynnikiem najczęściej przekraczającym stan normatywny (Wisła >50% prób i Odra >77% prób). Przypuszcza się, że zjawiska zakwitów glonów należy w ostatnich latach wiązać ze zwiększonym zużyciem środków piorących (na bazie polifosforanów).

Tabela 3.3.10. Stężenia fosforu ogólnego i chlorofilu a oraz zakresy produkcji pierwotnej
fitoplanktonu w wybranych zbiornikach zaporowych Polski w 1996 roku
 
 

Zbiornik 

Stężenie fosforu

[m g P/ dm3

Chlorofil a 

[m g/dm3

Produkcja pierwotna fitoplanktonu [m g O2/ dmh] 

Wisła Czarne

5-71 

1-13.6 

Goczałkowice

38-230 

20-163 

50-105 

Rybnik

86-100 

18-164 

Dobczyce

0-60* 

2-32 

Porąbka

0-16* 

27-37 

50-80 

* Ortofosforany m g PO4 /dm3,

Skład gatunkowy fitoplanktonu zmienia się wraz ze starzeniem się zbiorników i wzrostem trofii wód. Stwierdzono wyraźną niekorzystną zmianę struktury zespołów fitoplanktonu w zbiorniku Rożnowskim z dominacji zespołu okrzemkowo-zielenicowego w latach czterdziestych na zespół typowo sinicowo-zielenicowy w latach osiemdziesiątych. Podobny proces, chociaż przebiegający w krótszym okresie, zaobserwowano w innych zbiornikach Polski Południowej stanowiących źródło wody pitnej (Goczałkowicki, Dobczycki).

Zakwity sinicowe w zbiornikach zaporowych stają się prawie stałym zjawiskiem spotykanym w całej Europie. Udowodniono, że kilkadziesiąt gatunków sinic m.in. z rodzajów: Microcystis, Anabena, Oscillatoria i Aphanizomenon (często spotykane w polskich wodach) zdolnych jest do produkcji toksyn (hepatotoksyny i neurotoksyny), które są groźne dla zwierząt i ludzi.

W Zbiorniku Goczałkowickim intensywne zakwity sinicowe (głównie Aphanizomenon flos-aquae) spowodowały, poprzez toksyczne działanie metabolitów glonów sinicowych, znaczną redukcję ilości dennych zwierząt bezkręgowych, takich jak: Chironomidae, Oligochaeta i Bivalvia. Poza tym obserwuje się występowanie związków pomiędzy wzrostem udziału skąposzczetów zasiedlających dno zbiornika, a wzrostem stężenia fosforanów w warstwach przydennych, w których często występują deficyty tlenowe.

W Zbiorniku Dobczyckim wzrost obciążenia fosforem i azotem, podniesienie trofii (chlorofil a >30 m g/l), podwyższona ogólna biomasa fitoplanktonu (0,27-82,2 mg/l) i zwiększenie udziału biomasy sinic (do ok. 25 mg/l), jakie miały miejsce w okresie minionych 10 lat, spowodowały ogólne zmniejszenie zagęszczenia zooplanktonu (z 687 do 296 osob./l) i suchej masy zooplanktonu (z 2,10 do 0,79 mg/l) oraz zmniejszenie ilości czystolubnych wrotków.

Zmiany warunków termicznych, tlenowych i troficznych w zbiornikach (np. w Zbiorniku Dobczyckim i Zbiorniku Goczałkowickim) odbijają się niekorzystnie na składzie gatunkowym ichtiofauny (dominacja leszcza, płoci, uklei i okonia oraz zmniejszenie różnorodności zespołu) i zmniejszenie liczebności takich gatunków, jak: szczupak, lin i sandacz. W wyniku sedymentacji osadów następuje kumulacja biogenów w osadach dennych, zwłaszcza fosforu, w ilościach przekraczających o kilka rzędów wielkości aktualną zawartość fosforu w wodzie, a w sprzyjających warunkach zasilanie wewnętrzne zbiorników w związki fosforu może osiągnąć wielkości porównywalne z zasilaniem zewnętrznym, co w konsekwencji potęguje eutrofizację wód. Należy zaznaczyć, że zbiorniki zaporowe są wyjątkowo podatne na zanieczyszczenia chemiczne i eutrofizację. Przyczyną tego zjawiska jest jakość wód zasilających zbiornik oraz proces zamulania materiałem wleczonym. Przykładem negatywnych wpływów wymienionych czynników jest zanieczyszczony osadami chemicznymi Zbiornik Włocławski, który przez wiele lat spełniał rolę osadnika ścieków pochodzących głównie z Górnego Śląska, Warszawy i Płocka. W trakcie budowy Zbiornika Czorsztyńskiego powyższy problem został zdecydowanie ograniczony poprzez budowę oczyszczalni ścieków w miejscowościach odprowadzających ścieki do zlewni rzek zasilających zbiornik. Innym ważnym działaniem ochronnym w Czorsztynie jest zabudowa biologiczna brzegów zbiornika zatrzymująca spływy powierzchniowe. Powyższe przykłady świadczą o konieczności uwzględniania podczas budowy zbiorników zaporowych problemów istniejących w całej zlewni związanych z gospodarowaniem zasobami wodnymi.

Zwiększenie zawartości osadów w zbiornikach następuje również w wyniku erozji gleb i gruntów w bezpośredniej zlewni zbiorników i transportu erodowanego materiału, dlatego niezbędne jest właściwe zagospodarowanie terenów przylegających bezpośrednio do zbiornika.
 
 

Morze Bałtyckie

 

Informacje ogólne

Ocena zrzutu zanieczyszczeń rzekami do Morza Bałtyckiego

Stan środowiska Morza Bałtyckiego w polskiej strefie ekonomicznej

Informacje ogólne

Powierzchnia obszarów morskich Rzeczypospolitej Polskiej wynosi 32 677 km2. Stanowią one 8,5% powierzchni całego morza Bałtyckiego. Objętość wód obszarów morskich RP oceniana jest na 1500-1700 km3. Terytorium Polski w 99,7% leży w zlewisku Bałtyku, które obejmuje 311 900 km2, a zlewisko Odry i Wisły zajmuje obszar 313 295 km2. Zlewisko rzek Przymorza obejmuje 17 361 km2, czyli łączna powierzchnia zlewiska wynosi ok. 330 666 km2.

Badania jakości Morza Bałtyckiego prowadzone są w ramach programu Państwowego Monitoringu Środowiska i obejmują międzynarodowe programy pomiarowe realizowane w ramach Konwencji Helsińskiej podpisanej przez Polskę w 1994 r. Do 1997 roku były realizowane cztery programy pomiarowe obejmujące badania fizyko-chemiczne i biologiczne wody, osadów dennych i organizmów wodnych, ocenę spływu ładunków zanieczyszczeń z lądu do morza oraz zawartość radionuklidów w osadach dennych i organizmach morskich. Od 1998 roku Polska zgodnie z ustaleniami państw stron Konwencji Helsińskiej rozpoczęła realizację programu "Combine", który obejmuje wszystkie dotychczas realizowane programy uzupełnione o badania strefy przybrzeżnej.

Z oceny zrzutu zanieczyszczeń do Morza Bałtyckiego w okresie 1988-1996 wynika, że podstawowe znaczenie ma stan czystości wód dużych rzek tj. Odry wprowadzającej wody do Zatoki Pomorskiej i Wisły zasilającej Zatokę Gdańską. Ładunki zanieczyszczeń odprowadzane przez rzeki stanowią około 90% całkowitego obciążenia Bałtyku z terenu Polski, przy czym 90% tych ładunków, odprowadzane jest przez Odrę i Wisłę. Zrzuty zanieczyszczeń z pozostałych rzek zasilają zalewy i strefę przybrzeżną otwartego morza. Inne źródła -punktowe i obszarowe -rozmieszczone wzdłuż linii brzegów południowego Bałtyku wywierają lokalny wpływ na środowisko i biocenozy szczególnie strefy przybrzeżnej.

Ocenę stopnia obciążenia Morza Bałtyckiego zanieczyszczeniami wnoszonymi przez rzeki w 1996 r. opracowano na podstawie krajowych wyników badań monitoringowych prowadzonych w ujściowych odcinkach rzek. Badania monitoringowe jakości wód samego Bałtyku przeprowadzono są natomiast w rejonach Głębi Gdańskiej, Głębi Bornholmskiej i Głębi Gotlandzkiej. Badania makrozoobentosu i fitobentosu przeprowadzono na wodach przybrzeżnych. Stan ichtiofauny (ryby użytkowe) południowego Bałtyku określono na podstawie danych Morskiego Instytutu Rybackiego.
 
 

Ocena zrzutu zanieczyszczeń rzekami do Morza Bałtyckiego

W 1996 r. w stosunku do przepływów w 1995 r zanotowano ponad 8% wzrost przepływów we wszystkich badanych rzekach. W stosunku do uśrednionych wielkości odpływu z lat 1988 - 1995 wzrost ten był znacznie większy, sięgając 22%. Wzrost przepływu w ujściu Odry w 1996 r. w porównaniu do przepływu w 1995 r. wynosił ok. 16% a Wisły ok. 7,5%. Ogólny wzrost przepływu rzek od 1996 r. w istotny sposób przyczynia się do zmniejszenia występującego trendu ograniczenia wielkości ładunków niektórych analizowanych zanieczyszczeń wprowadzanych do Bałtyku z terenu Polski

Tabela 3.3.11. Zestawienie ładunków zanieczyszczeń dopływających do Bałtyku
 
 

Lp. 

Parametr 

Ładunek zanieczyszczeń [tyś. ton/rok]

1992 

1994 

1996 

BZT5

221,843 

220,018 

225,887 

ChZT-Cr

1 114,683 

1 908,957 

1 484,196 

Azot amonowy

20,922 

17,033 

23,204 

Azot azotanowy

95,366 

156,736 

107,656 

Azot Kiejdahla

70,194 

93,300 

133,600 

Azot ogólny

166,420 

254,373 

242,338 

Fosfor ogólny

11,369 

12,377 

12,357 

Cynk

1,740 

1,006 

0,511 

Kadm

0,047 

0,018 

0,008 

10 

Miedź

0,276 

0,181 

0,116 

11 

Ołów

0,298 

0,215 

0,071 

Materia organiczna. Wzrost przepływu rzek występujący w 1996 r. spowodował zwiększenie ładunku materii organicznej określanej przez BZT5 i CHZT w stosunku do 1992 r. Pomimo tego stężenia zanieczyszczeń w wodach morskich w latach 1993-1996 ulegają niewielkiemu, lecz systematycznemu spadkowi.

Związki azotu. Ogólny ładunek mineralnych form azotu odprowadzany rzekami w 1996 r. wynosił 136,97 tys. ton/rok, a azotu ogólnego 242,3 tys. ton/rok. W stosunku do 1995 r. nieznacznie zwiększył się ładunek azotu mineralnego (ok. 2%) natomiast znacznie zwiększył się ładunek azotu ogólnego (ok. 20%). Ładunek azotu mineralnego w 1996 r. zwiększył się w stosunku do średniej z wielolecia 1988-1995 o ok. 9%, a ładunek azotu całkowitego aż o ok. 42%. Dane te wskazują na istnienie związku pomiędzy wielkością przepływu w rzekach, a wielkością ładunków materii i biogenów. Na ich zwiększenie wpływa zapewne wzrost zanieczyszczeń wprowadzanych do rzek ze źródeł obszarowych.

Związki fosforu. W 1996 r. odpływ fosforanówrzekami wynosił 18 565 ton/rok, a fosforu ogólnego 12 357 ton/rok. W stosunku do 1995 r. ładunek fosforanów zwiększył się o ok. 4%, a fosforu ogólnego zmniejszył się o ok. 4%. W stosunku do średniej z wielolecia 1988-1995 ładunek fosforanów zwiększył się o ok. 5% a ładunek fosforu ogólnego zmniejszył się o 2,5%.Od 1990 r. obserwuje się stabilizację wielkości odpływu fosforu ogólnego z wodami rzek (11,0-13,2 tys. ton/rok) przy słabym związku z wielkością przepływu rzek.

Stosunek molowy N:P (liczba Redfielda). W 1996 r. w odpływie rzecznym liczba Redfielda wskazywała na znaczną przewagę w odpływie do morza ładunków azotu w porównaniu do ładunków fosforu. Średnie wartości Nc:Pc wynosiły 42,4:1. W wodach Wisły w 1996 r. stosunek Nc:Pc wynosił 40,6:1, a w wodach Odry 61,6:1. Średni stosunek molowy w wieloleciu 1988-1996 wynosił Nc:Pc - 33,3:1. Dane te wskazują na większe zasilenie Zatoki Pomorskiej i Zatoki Gdańskiej azotem. Jakkolwiek sumaryczny ładunek biogenów odprowadzany z terenu Polski należy do najwyższych w regionie, to w przeliczeniu na jednego mieszkańca jest on istotnie niższy niż w innych krajach nadbałtyckich.

Metale. W 1996 r. w stosunku do 1995 r. ładunki związków kadmu, cynku, miedzi, ołowiu i rtęci w odpływie Wisły, Odry i rzek Przymorza uległy istotnemu obniżeniu. Spadek ten obserwowany jest od 1988 r.
 
 

Stan środowiska Morza Bałtyckiego w polskiej strefie ekonomicznej

Natlenienie. Wody Bałtyku wykazują znaczne wahania sezonowe natlenienia, które zależy od występowania ewantualnych wlewów wód oceanicznych. Ostatni duży wlew nasąpił w 1993 roku. W 1996 roku miały miejsce niewielkie wlewy z Kattegatu, które okresowo poprawiły warunki tlenowe w Bałtyku. Na obszarze Głębi Gotlandzkiej w 1996 roku obserwowany był stabilny stan natlenienia warstwy głębinowej (O2 >2 cm3/dm3). W Głębi Gdańskiej na początku roku w wodzie przydennej występował siarkowodór - stan ten uległ poprawie po napływie wód z Morza Północnego. Dlatego też do końca roku utrzymała się dobra sytuacja tlenowa. Silne wahania natlenienia wód wystąpiły w Głębi Bornholmskiej. Początkowo panowały tu silne warunki beztlenowe, następnie na skutek napływu wód z Morza Północnego nastąpiła krótkotrwała poprawa natlenienia wody. Kolejny okres beztlenowy wywołany został intensywnym napływem materii organicznej powstałej po zakwitach glonów. Po jesiennej intruzji wód nastąpiła kolejna poprawa natlenienia warstwy przydennej wód Głębi Bornholmskiej. Spadkowi natlenienia (O2 <2 cm3/dm3) oraz deficytom tlenowym towarzyszy mobilizacja fosforanów z osadów i uwalnianie ich do wody.

Substancje biogenne. Średnie zimowe stężenie fosforanów w 1996 r. wynosiło 0,52 mmol/dm3 i było przeciętnie o ok. 29% niższe w stosunku do wartości tego stężenia w latach 1979-1995. Badania przeprowadzono na obszarze morza otwartego w pasie wód przybrzeżnych oraz w Zatoce Gdańskiej i Pomorskiej. Zasilanie tego obszaru w fosfor w 1996 r. utrzymywało się na stałym poziomie od 1990 r. Warto jednak podkreślić, że roczny ładunek fosforu całkowitego odprowadzany do wód Zatoki Gdańskiej i Pomorskiej przez polskie rzeki zwiększa zawartość fosforu w wodach (ok. 1600 km3) polskich obszarów morskich o ok. 8 m g P/dm3 (ok. 0,25 m mol P/dm3). W okresach deficytów tlenowych na głębiach polskich obszarów morskich (z wyjątkiem Głębi Gotlandzkiej) dochodziło do przejścia fosforanów z osadów do wody, które na Głębiach Gdańskiej i Bornholmskiej osiągały stężenie większe niż 10 mmol/dm3.

Średnie zimowe stężenie azotanów w 1996 r. w akwenach otwartych wynosiło 3,9 mmol/dm3 a w wodach Zatok 11,35 m mol/dm3. Wystąpił wyraźny spadek zawartości azotanów w porównaniu do sytuacji obserwowanej w latach 1989-1993, odpowiednio o ok. 33,3% w wodach morza otwartego i ok. 20% w wodach zatok.

W okresie letnim dochodziło do wyczerpania azotanów (do głębokości 50 m) powodowanego przez wystąpienia bardzo silnych zakwitów. Sytuacja taka może prowadzić do rozwoju fitoplanktonu pobierającego azot gazowy (sinice). Na głębiach w warunkach deficytów dochodziło w wyniku denitryfikacji do spadku zawartości azotanów do zera i znacznego wzrostu stężenia amoniaku (szczególnie wysokiego w obecności siarkowodoru). Zanalizy stosunku molowego N:P wynika, że w wodach morza otwartego występowały dobre warunki do produkcji fitoplanktonu, natomiast w wodach zatok czynnikiem ograniczającym był poziom tlenu.

Fitoplankton. Roślinność pelagiczna - fitoplankton należąca do pięciu gromad: sinic, zielenic, okrzemek, bruzdnic i wiciowców - jest bardzo czułym, ale szalenie zmiennym wskaźnikiem stanu środowiska morskiego. W ciągu ostatnich dwudziestu lat nie stwierdzono zmian w składzie gatunkowym fitoplanktonu polskiej strefy wód Bałtyku. Natomiast od 1990 r. zaznaczyła się istotna zmiana w strukturze dominacji. Bruzdnice (głównie Gonyaualx catenatae, Dinophysis norv gica i Heterocapsa triquetra, tworzące najczęściej silne zakwity, 1-, 2-gatunkowe) sukcesywnie wypierają okrzemki i sinice. Zakwity sinic w ostatnich latach nie są już tak intensywne, jak w latach osiemdziesiątych, ponieważ stanowią od zaledwie 5% do 20% liczebności i biomasy fitoplanktonu.

Chlorofil a. O zmianach warunków środowiskowych południowego Bałtyku świadczą również wyniki koncentracji chlorofilu a. W latach 1990-1993 stwierdzono nieznaczny wzrost koncentracji chlorofilu a (do 3,7 mg/m3) w stosunku do danych z końca lat osiemdziesiątych (3,6 mg/m3). Wyniki pomiarów stężeń chlorofilu nie pozwalają na określenie jednoznacznego trendu wieloletniego. Średnie wartości stężeń oscylowały w latach osiemdziesiątych w granicach od 2 do 3 mg/m3. W latach 1991-1995 średnie koncentracje chlorofilu zbliżały się do wartości maksymalnej zmierzonej w 1984 r. i wynoszącej 3,6mg/m3. Natomiast średnie stężenie chlorofilu a w 1996 r. miało wartość zbliżoną do średniej z 1994 r. i lat wcześniejszych, przy czym największe jego wartości stwierdzono w Głębi Gdańskiej (4,27 mg/m3).

Mezozooplankton. W mezozooplanktonie polskiej strefy Bałtyku występuje łącznie ok. 20 taksonów zwierząt należących do następujących gromad: widłonogi, wioślarki i wrotki. W ciągu ostatnich 20 lat nie stwierdzono istotnych zmian jakościowych tej formacji ekologicznej.

Fitobentos. Na przestrzeni lat 1977-1996 fitobentos Zatoki Gdańskiej, a szczególnie wewnętrznej Zatoki Puckiej, uległ wyraźnym zmianom wskazującym na jego degradację spowodowaną eutrofizacją tego akwenu. Zmiany te przejawiają się:

Podobne zmiany struktury dominacji fitobentosu obserwowane są w całym Bałtyku, ale w różnych jego rejonach z różnym natężeniem.

W 1996 r. stwierdzono pewną poprawę stanu fitobentosu wewnętrznej Zatoki Puckiej. Stwierdzono, że w ogólnej biomasie fitobentosu zmniejszyła się o ok. 20% dominacja brunatnic z rodzajów Pilayella i Ectocarpus, a zwiększył się udział roślin naczyniowych z gatunku Zannichellia palustris.

Makrozoobentos. Faunę denną południowego Bałtyku tworzą taksony z siedmiu następujących gromad: skorupiaki, wieloszczety, małże, ślimaki, skąposzczety priapulidy i mszywioły. W ciągu ostatnich 20 lat najbardziej zróżnicowana fauna denna występowała w rejonach płytkowodnych, na których rzadko stwierdzano mniej niż 10 taksonów. Najbardziej różnorodna fauna denna występowała w Zatoce Gdańskiej (powyżej 20 m głębokości) oraz w Zatoce Pomorskiej. Natomiast strefę głębokowodną charakteryzował dużo uboższy skład gatunkowy.

W Głębi Gdańskiej od połowy lat pięćdziesiątych notuje się okresowe deficyty tlenu w przydennej warstwie wody, które są bezpośrednim powodem zaników występowania makrofauny dennej. W wodach przybrzeżnych - zarówno w latach 1988-1993, jak i ostatnio -występowanie makrozoobentosu podlega zmienności regionalnej.

Tabela 3.3.12. Skład gatunkowy polskich połowów bałtyckich
 
 

Gatunek ryb

1993

1994

1995

t 

t 

t 

Połowy ogółem

102 000

100,0 

116500 

100,0 

120667 

100,0 

w tym:

 

  • Dorsze

8900 

8,7 

14426 

12,4 

25001 

20,7 

  • Śledzie

50833 

49,8 

49111 

42,2 

45676 

37,9 

  • Szproty

33700 

33,0 

44556 

38,2 

37280 

30,9 

  • Płastugi

5101 

5,0 

4900 

4,2 

8964 

7,4 

  • Łososiowate

191 

0,2 

160 

0,1 

320 

0,3 

  • Węgorze

316 

0,3 

290 

0,2 

237 

0,2 

  • Zalewowe

2659 

2,6 

2978 

2,6 

2743 

2,3 

  • Inne

300 

0,3 

79 

0,1 

446 

0,4 

Ichtiofauna. Stan zasobów ichtiofauny Morza Bałtyckiego z ekonomicznego punktu widzenia od kilku ostatnich lat oceniany jest jako kryzysowy. Mała biomasa stad dorsza, zniszczone populacje łososia, zagrożony byt gatunków zalewowych oraz duża liczebność mniej wartościowych ryb pelagicznych, takich jak szprot i śledź - to obecne problemy nękające polskich rybaków bałtyckich (tab.3.3.12).

Zdecydowanymi dominantami w polskich połowach bałtyckich są obecnie śledź i szprot. Od wielu lat zasoby tych ryb utrzymują się na stabilnym, dobrym poziomie.

Stan sanitarny plaż. Od początku lat dziewięćdziesiątych stan sanitarny plaż ulega stałej systematycznej poprawie. Prawie wszystkie kąpieliska na wybrzeżu zachodnim i środkowym są otwarte. Nie dopuszczono natomiast do kąpieli, rekreacji i uprawiania sportów wodnych kilku kąpielisk nad Zatoką Gdańską i Mierzeją Wiślaną.
 
 

Wody podziemne

Informacje ogólne

Zagrożenia jakości wód podziemnych

Ocena jakości wód podziemnych

 

Informacje ogólne

System obserwacji monitoringowych obejmuje zwykłe (słodkie) wody podziemne, w których zawartość rozpuszczonych substancji (mineralizacja) nie przekracza 1000mg/dm3. Wody mineralne i termalne, w tym lecznicze, monitorowane są na odrębnych zasadach poza PMŚ. Wody słodkie, zwłaszcza głębokiego krążenia, są powszechnie wykorzystywane w gospodarce komunalnej, przemyśle (m.in. w rolno - spożywczym i farmaceutyczym) oraz w gospodarstwach wiejskich.

Systematyczne badania jakości wód podziemnych prowadzone są od 1991 roku w sieci krajowej monitoringu wód podziemnych. Obserwacje prowadzone są w około 700 punktach obserwacyjnych (studnie wiercone, studnie kopane, piezometry, żródła). Zakres obserwacji obejmuje pełny profil (głębokość kilka - kilkaset metrów) występowania wód podziemnych. Około 60% punktów stanowią ujęcia wód płytkiego krążenia (wody "gruntowe") - t.j. ujęcia z poziomów o słabej naturalnej izolacji i przez to najbardziej wrażliwych na wpływ czynników antropogenicznych. Pozostałą cześć punktów obserwacyjnych stanowią ujęcia wód wgłębnych t.j. ujęcia z poziomów wodonośnych o dobrej i bardzo dobrej naturalnej izolacji (poziomy o charakterze subartezyjskim i artezyjskim). 

Zagrożenia jakości wód podziemnych

Generalnie wody podziemne i powierzchniowe tworzą zintegrowany system wodonośny, jednak ze względu na odmienny sposób ich występowania, warunki zasilania i przepływ oraz kontakt z otoczeniem cechuje je różna jakość.

Większość zasobów wód podziemnych nadaje się do bezpośredniego wykorzystania na cele gospodarcze, a na cele konsumpcyjne po zastosowaniu prostych metod uzdatniania polegających głównie na usuwaniu naturalnych pierwiastków takich jak żelazo i mangan. Także łatwość ich ujęcia w dogodnym miejscu, a zwłaszcza stabilność składu fizyczno - chemicznego przemawiają za potrzebą szczególnej ich ochrony.

Możliwość i skala antropogenicznego zanieczyszczenia wód podziemnych w dużej mierze zależą od głębokości zalegania wód i izolacji poziomów wodonośnych od powierzchni terenu. Najbardziej narażone na degradację są wody gruntowe w obrębie powszechnie występującego czwartorzędowego piętra wodonośnego, których zwierciadło przeważnie występuje na głębokości do 5m pod powierzchnią terenu oraz szczelinowe i szczelinowo-krasowe zbiorniki wodonośne, w których zwierciadło wody występuje przeważnie w strefie głębokości 10-50 m. Dobre własności filtracyjne poziomów szczelinowych stwarzają dogodne warunki do migracji zanieczyczczeń zarówno z powierzchni terenu, a następnie dalej w obrębie warstwy wodonośnej. Wody wgłębne, lepiej izolowane od powierzchni terenu, są na ogół dobrej i bardzo dobrej jakości. Trzeba jednak podkreślić fakt, że aktualnie brak jest rozpoznania skali czasowej dla oceny migracji obecnie zanieczyszczonych wód płytkiego krążenia do wód wgłębnych.

Z rozpoznania warunków hydrogeologicznych na obszarze kraju oraz z badań monitoringu jakości wód podziemnych wynika, że antropogeniczne zanieczyszczenia wód podziemnych występują przede wszystkim w rejonach intensywnego gospodarowania zarówno w sferze przemysłowej, komunalnej, jak i rolniczej. Zanieczyszczenia te obserwowane są przede wszystkim w wodach płytkich poziomów wodonośnych.

Głównym zagrożeniem jakości wód podziemnych są zanieczyszczenia obszarowe powodowane przez:

Dużym zagrożeniem jakości wód podziemnych są rozproszone na terenie całego kraju punktowe ogniska zanieczyszczeń, np. niewłaściwie zaprojektowane i wykonane magazyny środków chemicznych, stacje benzynowe itp. Ponadto istotne zagrożenie, jeżeli chodzi o jakość i ilość wód podziemnych, stwarza przemysł wydobywczy - górnictwo. Z jednej strony jest to ubożenie zasobów wody w wyniku odwadniania górotworu wokół wyrobisk górniczych, z drugiej zaś uruchomienie procesów migracji zanieczyszczeń z powierzchni terenu oraz procesów ascenzji zasolonych wód wgłębnych.

Do rejonów o największych przeobrażeniach wód podziemnych w zakresie zmian układów hydrodynamicznych i zasobowych należy zaliczyć obszary górnictwa węglowego na Górnym i Dolnym Śląsku, rejony kopalń węgla brunatnego, rud miedzi i siarki. Zmiany jakości wód podziemnych, w szczególności w płytkich poziomach wodonośnych, obserwowane są w dużych aglomeracjach miejskich i miejsko - przemysłowych (Warszawy, Trójmiasta, Łodzi, Poznania, Górnego Śląska i in.).
 
 

Ocena jakości wód podziemnych

Ogólną ocenę jakości wód badanych w sieci krajowego monitoringu przeprowadzono na podstawie kryteriów (37 wskaźników) określonych w Klasyfikacji jakości zwykłych wód podziemnych na potrzeby monitoringu środowiska , zalecanej przez PIOŚ (tabela 3.3.13.).

Z zestawienia ocen uzyskanych w latach 1991 - 1996 wynika, że wody wgłębne wyróżniają się zdecydownie lepszą i trwalszą jakością. Udział wód o najwyższej i wysokiej jakości (Ia + Ib) mieścił się w przedziale 54 - 67%, natomiast wód o średniej jakości (II) w przedziale 14 - 26%. Wody o niskiej jakości (III) stanowiły 15 - 23% badanych wód. Obniżenie jakości spowodowane było w większym stopniu czynnikami geogenicznymi (żelazo, mangan, twardość, barwa, azot amonowy, ) niż czynnikami antropogenicznymi. Odpowiednie oceny dla wód gruntowych mieściły się w przedziałach odpowiednio: klasa Ia+Ib od 43 do 51%; klasa II od 6 do 12%; a klasa III od 39 do 49%. Na jakość wód gruntowych istotny wpływ miał sposób użytkowania i zagospodarowania terenu. Do głównych wskaźników obniżających jakość wód gruntowych należy zaliczyć: azotyny i azotany występujące często w stężeniach wysokich i ponadnormatywnych, fosforany, potas, żelazo i mineralizację (sumę substancji rozpuszczonych). Wody tych poziomów, zwłaszcza o charakterze szczelinowym, szczelinowo - krasowym i szczelinowo - porowym, są pod wpływem wielkoprzestrzennych imisji pyłów i gazów. Tym, m.in. można tłumaczyć podwyższone i wysokie zawartości związków azotowych w wodach gruntowych. Można przewidywać, że zanieczyszczenia wód płytkiego krążenia, stwierdzane obecnie na wielu obszarach kraju , mogą powodować także, w trudnym do przewidzenia terminie, obniżenie jakości wód wgłębnych.
 
  Tabela 3.3.13. Jakość wód podziemnych wg wyników badań monitoringowych
 
 

Rok 

Udział wód danej klasy jakości* [ % ] 

Wody gruntowe 

Wody wgłębne

Wody wgłębne + gruntowe

[ilość prób]

Ia + Ib 

II 

III 

Ia + Ib 

II 

III 

Ia + Ib 

II 

III 

1991 

[930] 

43,5 

6,6 

49,9 

62,5 

14,1 

23,0 

50,6 

9,3 

40,1 

1992 

[965] 

46,7 

9,2 

44,1 

64,5 

17,4 

18,1 

53,7 

12,4 

33,9 

1993 

[692] 

51,3 

9,4 

39,3 

67,2 

17,3 

15,5 

57,2 

12,6 

29,8 

1994 

[714] 

47,2 

12,6 

40,2 

54,3 

26,7 

19,0 

49,8 

18,9 

31,3 

1995 

[696] 

49,6 

8,0 

42,4 

61,7 

20,6 

17,7 

54,9 

13,6 

31,5 

1996 

[676] 

48,4 

9,6 

42,0 

66,0 

17,0 

17,0 

56,2 

12,9 

30,9 

* Klasy wód: Ia - wody najwyższej jakości; Ib - wody wysokiej jakości; II - wody o średniej jakości; 

III - wody o niskiej jakości .

Z porównania wyników badań uzyskanych w latach 1991-1996 wynika, że jakość badanych wód nie uległa istotnym zmianom w tym okresie badawczym. Udział wód o najwyższej i wysokiej jakości wynosił około 54%, wód o średniej jakości około 13%, a wód o niskiej jakości około 33%. Na podkreślenie zasługuje fakt, że udział metali z grupy metali toksycznych, w zakresie stężeń odpowiadających wodzie o niskiej jakości (klasa III), był niewielki i nie przekraczał 3% badanych prób wody.
 
 

Wnioski

W analizowanym okresie zaobserwowano systematyczną chociaż bardzo zróżnicowaną poprawę jakości wód. Najwyraźniejszą poprawę zaobserwowano w odniesieniu do wód powierzchniowych płynących. Udział odcinków kontrolowanych rzek o jakości nieodpowiadającej normom (klasa non) zmniejszył się wg kryterium wskaźników obligatoryjnych z 21,2% w 1993 r. do 11,1% w 1996 r. zaś według kryterium sanitarnego, uznawanego jako pomocnicze przy ocenie jakości wód, zmiejszył się z 88,5% w 1993 r. do 83,0% w 1996 r. Zasolenie wód rzecznych nie uległo niestety istotnej poprawie. Jakość wód jeziornych ocenia się nadal jako złą. Pomimo zmniejszenia antropopresji, w tym wyeliminowania dopływu zanieczyszczeń ze źródeł punktowych, przede wszystkim niedostatecznie oczyszczonych lub nieoczyszczonych ścieków komunalnych i przemysłowych, stan czystości tych wód zmienia się bardzo powoli. W jeziorach zanieczyszczanych poprzednio ściekami wartość niektórychwskaźników jakości wody ulega pogorszeniu ze względu na wpływ na czystość wód zalegających osadów dennych. Dzieje się tak na ogół przy jednoczesnej zasadniczej poprawie wskaźników sanitarnych. Obserwowana jest stopniowa poprawa jakości wód Morza Bałtyckiego. Uległy zmniejszeniu stężenia azotanów i fosforanów w wodach morskich t.j. substancji odpowiedzialnych za zakwity glonów. Nadal obserwowane są głębokie deficyty tlenowe w głębiach: Bornholmskiej, Gotlandzkiej i Gdańskiej pogłębiane przez braki wlewów wód oceanicznych do Bałtyku (ostatni duży wlew nastąpił w 1993r.). Nastąpiła również wyraźna poprawa stanu sanitarnego wód morskich. Jakość wód podziemnych nie uległa istotnym zmianom. Wody wgłębne są znacznie lepszej jakości od wód gruntowych. Wody podziemne charakteryzują się stabilnym składem chemicznym i mniejszą podatnością na zanieczyszczenia, a ich jakość jest znacznie wyższa od jakości wód powierzchniowych. Z tego też względu wody podziemne, jako źródło zaopatrzenia ludności w wodę pitną, powinny być szczególnie chronione przed wpływem czynników antropogenicznych. Wody o niskiej jakości (klasa III) są rejestrowane głównie w płytkich, słabo izolowanych poziomach wodonośnych, z których jest zaopatrywana znaczna część wsi i obszarów podmiejskich.

Poprawa stanu czystości wód powierzchniowych płynących oraz Bałtyku szczególnie w odniesieniu do wskaźników fizykochemicznych jest rezultatem istotnego ograniczenia w ostatnich latach ładunków zanieczyszczeń odprowadzanych do rzek w wyniku realizacji szeroko zakrojonego programu inwestycyjnego. Budowa setek nowych i modernizacja wielu istniejących oczyszczalni ścieków pochodzących ze źródeł komunalnych i przemysłowych, zmniejszenie zużycia wody i spadek ilości ścieków, zarówno ścieków ogółem, jak i ścieków nieoczyszczanych, zwiększony stopień usuwania substancji biogennych oraz zmiany struktury produkcji przemysłowej sprzyjają przywracaniu równowagi przyrodniczej w środowisku wodnym. Niestety działania te nie objęły jeszcze wielu największych źródeł komunalnych.

Kontynuacja korzystnego trendu poprawy stanu czystości wód powierzchniowych jest uzależniona od realizacji wysoko efektywnych, z usuwaniem substancji biogennych, oczyszczalni ścieków szczególnie w dużych miastach i zakładach przemysłowych. Konieczna będzie również kontynuacja zmian technologicznych w zakładach przemysłowych ukierunkowanych na dalsze ograniczenie i racjonalizację zużycia wody oraz zmniejszanie ilości ścieków i odprowadzanych w nich ładunków zanieczyszczeń.

Znaczącym źródłem związków azotu wprowadzanych do wód powierzchniowych są zanieczyszczenia obszarowe. Podstawowe znaczenie mają tu tereny rolnicze, z których pochodzi około 65% związków azotowych (wskaźnik azotu ogólnego). Konieczne jest rozwinięcie na szerszą niż dotychczas skalę programów sanitacji wsi i miejskich terenów nieskanalizowanych. Brak kanalizacji sanitarnych, zwłaszcza na terenach korzystających z wodociągów sieciowych, powoduje z reguły problemy o charakterze lokalnym, ale bardzo silnie determinujące stan czystości małych cieków wód powierzchniowych, zasilających większe rzeki oraz wód podziemnych.

Nie został rozwiązany problemy zasolenia wód. Jego rozwiązanie wymaga dalszego ograniczenia zrzutów do rzek zasolonych wód kopalnianych.

Obserwuje się również stabilizację jakości wód gruntowych (płytkiego krążenia). Obserwowany w 1996r. wzrost ilości wód zaliczanych do trzeciej klasy czystości spowodowany był zwiększoną ilością opadów i związanym z tym zwiększonym zasilaniem płytko zalegających i słaboizolowanych utworów wodonośnych. Poprawa jakości związana jest z ograniczeniem emisji zanieczyszczeń ze źródeł przemysłowych jak również z restrukturyzacją rolnictwa. Ograniczenie zużycia nawozów mineralnych oraz intensywnych upraw wielkoobszarowych zaowocowało zmniejszeniem się stężeń związków azotowych, które do tej pory powodowały pogorszenie jakości wód gruntowych. W celu uzyskania dalszej poprawy jakości wód gruntowych konieczna jest poprawa sanitacji wsi i obszarów podmiejskich. Wody wgłębne dobrze izolowane generalnie nie wykazują obniżenia jakości spowodowanego czynnikami antropogenicznymi. Obniżenie jakości wód wgłębnych spowodowane jest głównie podwyższoną zawartością takich naturalnych wskaźników jak żelazo, mangan, twardość ogólna, mineralizacja i barwa tj. wskaźników o charakterze geogenicznym. Zachodzi obawa, że w wyniku procesów migracji zanieczyszczonych wód gruntowych jakość wód wgłębnych może ulegać pogorszeniu.

Ponadto mogą występować zagrożenia zanieczyszczenia wód powierzchniowych, podziemnych oraz Morza Bałtyckiego na skutek występujących nadzwyczajnych zagrożeń środowiska (NZŚ) związanych z uwolnieniem do środowiska substancji niebezpiecznych. Podejmowane działania prewencyjne w znacznym stopniu ograniczają prawdopodobieństwo wystąpienia przypadków NZŚ, jednak z uwagi na charakter tych zdarzeń całkowite ich wyeliminowanie nie jest możliwe.
 
 

Hałas

Informacje ogólne

Ocena stanu klimatu akustycznego w kraju

Wnioski

Informacje ogólne

Hałas pochodzenia antropogenicznego występujący w środowisku można podzielić na dwie podstawowe kategorie:

(podczas rozpatrywania specyficznych zagadnień akustyki środowiska miejskiego często używa się pojęcia "hałas uliczny", jako synonimu hałasu drogowego; przy czym należy pamiętać, że na "hałas uliczny" mogą składać się, jako jego nie wyróżnialne składniki inne rodzaje oddziaływań akustycznych, np. hałas powodowany przez tramwaje)

Podstawowym technicznym wskaźnikiem oceny poziomu hałasu w środowisku, lub ogólnej oceny stanu klimatu akustycznego środowiska, jest tzw. równoważny poziom hałasu - LAeq,T, wyrażany w decybelach (dB).

Do ogólnych porównawczych ocen klimatu akustycznego na większych obszarach zastosowano w niniejszym raporcie również pewne wskaźniki syntetyczne, takie jak:

Wskaźnik presji motoryzacji został opracowany w celu umożliwienia porównywania poszczególnych rejonów i ma charakter względny. Zakłada on, iż poziom zagrożenia klimatu akustycznego jest proporcjonalny do presji motoryzacji na środowisko.

Prezentowana dalej ocena stanu klimatu akustycznego i zagrożenia środowiska ponadnormatywnym hałasem, oparta została przede wszystkim o wyniki badań i obserwacji prowadzonych w ramach działającego w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska od roku 1992 "Systemu kontrolowania i ewidencji obiektów emitujących hałas".
 
 

Ocena stanu klimatu akustycznego w kraju

 

Hałas drogowy

Hałas kolejowy

Hałas lotniczy

Hałas przemysłowy

Hałas drogowy

Stopień obciążenia środowiska hałasem drogowym jest zróżnicowany przestrzennie. Najbardziej niekorzystna sytuacja pod względem presji komunikacji drogowej występuje w trzech województwach takich jak: warszawskie, katowickie, łódzkie, przy czym w województwie katowickim presja ta jest zdecydowanie największa..

Największe uciążliwości hałasowe obserwuje się w miastach. Na podstawie wyników badań gromadzonych przy opracowywaniu planów akustycznych miast można przyjąć, że w porze dziennej średni równoważny poziom hałasu w środowisku miejskim wynosi LAeq,dzień = 72,4 dB. Poziom hałasu drogowego w bezpośrednim sąsiedztwie źródeł, w przeważającej większości analizowanych przypadków (około 60%) zawiera się w granicach 65-75 dB i wykazuje znaczną zmienność w ciągu doby.

Uogólnione wyniki badań hałasu wskazują, że hałasem drogowym zagrożonych jest: 9 mln +/- 1,7 mln mieszkańców miast i 4,5 mln +/- 1,2 mln mieszkańców terenów wiejskich.

Dodatkowo rozkład potencjalnego zagrożenia hałasem drogowym w Polsce, w szczególności w odniesieniu do krajowych i wojewódzkich dróg pozamiejskich, z podziałem na województwa, scharakteryzowano za pomocą względnych wartości wskaźnika presji motoryzacji na środowisko, i zilustrowano na rysunku 3.4.1 w odniesieniu do wartości minimalnej (woj. suwalskie).

W ramach ocen narażenia na hałas uliczny rozpatruje się także zagrożenie hałasem tramwajowym. Oszacowano, iż na hałas emitowany przez tramwaje narażonych jest obecnie (łącznie z hałasem emitowanym przez samochody) co najmniej 2,6 mln mieszkańców 14 aglomeracji.

Ze względu na przewidywane podjęcie w Polsce realizacji programu budowy autostrad przeprowadzono również pomiary monitoringowe rozprzestrzeniania się hałasu emitowanego w otoczeniu kilku istniejących już odcinków autostrad oraz dróg ekspresowych. Wyniki tych badań wskazują, iż przeciętna wartość równoważnych poziomów dźwięku (LAeq), w przyjętej jako standardowa, odległości 7,5 m od arterii wynosiła LAeq = 73,7 dB.

Szacuje się, odnosząc ocenę zagrożenia do 1 km bieżącego długości trasy, że powierzchnia terenu zagrożonego hałasem wzdłuż tych dróg wynosi:

Hałas kolejowy

Liczba osób zagrożonych hałasem kolejowym, jak szacuje się na podstawie wyników najnowszych badań przekracza 1 milion.

Hałas kolejowy od szeregu lat utrzymuje się w zasadzie na tym samym poziomie, z lokalnymi, niekorzystnymi zmianami ze względu na pogarszający się stan infrastruktury.

Tabela 3.4.1. Zagrożenie ludności Polski hałasem kolejowym
 
 

Równoważny poziom hałasu [dB]

Liczba osób zagrożona hałasem kolejowym [tys.]

> 70 

233,7 

> 65 

421,2 

>60 

688,7 

> 55 

1020,7 

W ostatnim okresie Polskie Koleje Państwowe (PKP) podjęły pracę nad modernizacją i przebudową najważniejszych połączeń kolejowych, dostosowując je do standardów międzynarodowych. Modernizacja szlaków kolejowych powoduje, jak wskazują wyniki pomiarów, obniżenie poziomu hałasu kolejowego o 3-6 dB.

Hałas lotniczy

Hałas lotniczy, jakkolwiek uciążliwy dla otoczenia ma przede wszystkim znaczenie lokalne. Szczególnie narażeni na jego oddziaływanie są mieszkańcy terenów położonych w pobliżu dużych lotnisk, obsługujących komunikację międzynarodową oraz w pobliżu lotnisk wojskowych lub użytkowanych wspólnie z jednostkami lotnictwa wojskowego (samoloty wojskowe charakteryzują się z reguły wysokim poziomem emisji hałasu). Pozostałe obiekty (aerokluby, lotniska sanitarne) oddziaływują na otoczenie wznacznie mniejszym stopniu, jakkolwiek ich uciążliwość w niektórych przypadkach rośnie, wraz ze wzrostem natężenia ruchu lotniczego na tych obiektach. Powierzchnia terenów zagrożonych hałasem lotniczym, wyznaczana przez izofonę 50 dB sięga wokół głównych polskich lotnisk komunikacyjnych (w Warszawie i Krakowie) kilkudziesięciu km2 (tabela 3.4.2 i 3.4.3).

Tabela 3.4.2. Tereny zagrożone hałasem wokół lotniska Warszawa-Okęcie (ocena całoroczna)
 
 

Izofona, dB

50 

55 

60 

65 

70 

Powierzchnia terenu eksponowana na hałas lotniczy, km2

50,2 

22,4 

10,3 

5,0 

2,4 


 
 

Tabela 3.4.3. Tereny zagrożone hałasem lotniczym wokół lotniska Kraków-Balice (czas odniesienia - 8 godz. dla pory dziennej i 0,5 godz. dla pory nocnej)
 
 

Izofona, dB

50 

55 

60 

65 

Powierzchnia zagrożona porze dziennej, km2

23,6 

9,3 

3,1 

0,9 

Powierzchnia zagrożona porze nocnej, km2

571,5 

206,4 

49,0 

16,1 


  W ostatnich latach zanotowano w świecie znaczny postęp w ograniczaniu uciążliwości hałasowej dużych samolotów lotnictwa cywilnego. Również polskie lotnictwo cywilne wyposażane jest sukcesywnie w nowoczesny sprzęt o coraz niższej emisji hałasu, spełniający międzynarodowe wymagania w tym zakresie, co ogranicza uciążliwość lotnisk obsługujących połączenia pasażerskie, zarówno w komunikacji krajowej, jak i międzynarodowej. Niemniej na podstawie wstępnych badań monitoringowych przeprowadzonych na lotnisku Warszawa - Okęcie można jednak stwierdzić, że w jego otoczeniu występują obszary o dużym stopniu zagrożenia hałasem. Zagrożenie hałasem sygnalizują również mapy akustyczne opracowane dla większości pozostałych lotnisk komunikacyjnych w Polsce. Ruch lotniczy na tych obiektach jest jeszcze stosunkowo mało intensywny, niemniej jednak obserwowane tendencje do jego szybkiego rozwoju mogą spowodować pogorszenie się klimatu akustycznego w ich pobliżu. .

W Polsce, podobnie jak w krajach bardziej rozwiniętych, pojawia się również problem zagrożenia klimatu akustycznego ze strony lotnictwa: sportowego i dyspozycyjnego, sanitarnego oraz turystycznego (loty widokowe itp.). Samoloty tego typu operują z reguły na stosunkowo małych wysokościach, a ich lądowiska lokalizuje się często w pobliżu zabudowy wymagającej ochrony przed hałasem, np. mieszkaniowej. . Zjawisko to nie jest jeszcze rozpoznane w stopniu, umożliwiającym jego ujęcie liczbowe. Niemniej notuje się coraz większą liczbę skarg na tego typu uciążliwości.


 
Hałas przemysłowy

Hałas przemysłowy, obok hałasu drogowego (ulicznego), lotniczego i kolejowego decyduje o ogólnym poziomie uciążliwości hałasowej w skali kraju. Szczególnie uciążliwe są stacjonarne źródła hałasu (obiekty przemysłowe i usługowe) położone w pobliżu budynków mieszkalnych, stanowiąc jedną z głównych przyczyn skarg w tym zakresie.

Pomiary kontrolne hałasu przeprowadzane w latach 1992-1996 przez Państwową Inspekcję Ochrony Środowiska prezentuje rys. 3.4.6. W 60% przypadków wykazują one przekroczenia normatywnych poziomów dopuszczalnego hałasu, przy czym niektóre źródła hałasu postrzegane są przez mieszkańców okolicznych budynków jako bardzo uciążliwe nawet w przypadkach, gdy nie powodują one formalnego przekroczenia. Dotyczy to zwłaszcza obiektów emitujących hałas w porze nocnej.

Polskie normy w zakresie dopuszczalnego poziomu hałasu w środowisku są stosunkowo restrykcyjne. Wiele obiektów nie jest w związku z tym w stanie ograniczyć emitowanego hałasu nawet stosując dodatkowe urządzenia, bądź instalacje ochronne. Pośrednio potwierdzają to dane dotyczące skali przekroczeń. W przypadkach naruszeń normy aż prawie 60% pomiarów w porze dziennej i 80% pomiarów w porze nocnej wykazywało przekroczenie od wartości dopuszczalnych przekraczające 5 dB.

Tabela 3.4.4. Zarejestrowany rozkład przekroczeń dopuszczalnych poziomów hałasu
przemysłowego (lata 1992-1996)
 
 

Przekroczenie poziomu 

dopuszczalnego [dB] 

Rozkład przekroczeń poziomów dopuszczalnych

pora dzienna [%] 

pora nocna [%] 

<5 

42 

20 

5-10 

27 

32 

10-15 

16 

22 

15-20 

13 

>20 

12 


 
 

Wnioski

Przeprowadzone analizy wskazują, że na stan klimatu akustycznego środowiska Polski na początku lat 90-tych decydujący wpływ miał niezwykle dynamiczny rozwój motoryzacji, wyrażający się dużym przyrostem liczby rejestrowanych samochodów. W następnych latach zanotowano wprawdzie zmniejszenie dynamiki przyrostu liczby pojazdów rejestrowanych, jednak sięga on nadal 9-10% rocznie, a w liczbach bezwzględnych liczba nowo rejestrowanych pojazdów wzrasta. Jednocześnie na terenie kraju wielokrotnie wzrosło natężenie przewozów towarowych i osobowych transportem samochodowym, zarówno ze względu na wzmożony ruch lokalny, jak też ruch tranzytowy w komunikacji międzynarodowej. Szacuje się, że w zasięgu uciążliwego oddziaływania hałasu drogowego znajduje się ok. 15 mln osób, a więc około 40% populacji. Poziom narażenia populacji na ponadnormatywny hałas nie odbiega w Polsce zasadniczo od sytuacji w krajach Unii Europejskiej.

Wzrost potencjalnego zagrożenia hałasem drogowym w Polsce, powodowany trendami rozwoju motoryzacji w ostatnich latach, wyrażają m.in. zmiany syntetycznego wskaźnika presji motoryzacji na środowisko, opracowanego na podstawie wyników tzw. generalnego pomiaru ruchu, wykonywanego co 5 lat. Zagrożenie to potwierdzają wyniki pomiarów. Udział wyników pomiarów wykazujących natężenie hałasu na poziomie 70-80 dB wzrósł w 1997 roku w porównaniu do 1992 roku z blisko 35% do ponad 45%.

Na szybkość zmian klimatu akustycznego istotny wpływ mają, oprócz wzrostu liczby pojazdów, również inne czynniki, takie jak:

Powoduje to, iż w wielu rejonach miast, w porze dziennej poziomy hałasu w zasadzie ustabilizowały się. Ponadto notuje się tendencję zmniejszania się hałasu powodowanego przez transport samochodowy, w szczególności na szlakach z niewielkim udziałem transportu ciężkiego. Z drugiej strony obserwuje się:

Prognozy ruchu na lata następne wskazują, że w stosunku do stanu z roku 1995 należy liczyć się z dalszym wzrostem natężenia ruchu (tabela 3.4.5). Wzrost ten jest proporcjonalny do zmian wskaźnika presji motoryzacji na środowisko, a więc także do wzrostu potencjalnego zagrożenia hałasem, w szczególności na terenach pozamiejskich.

Tabela 3.4.5. Prognozowane zwiększenie potoków ruchu w pozamiejskiej sieci dróg w stosunku do roku 1995 (wg TRANSPROJEKT Warszawa oraz TABLO Warszawa)
 
 

Lata 

1995-2000 

2000-2005 

2005-2010 

2010-2015 

1995-2015 

Wskaźnik wzrostu ruchu

proporcjonalny do presji motoryzacji na środowisko.

1,31 

1,24 

1,19 

1,16 

2,24 

Z drugiej strony ocenia się, że pozytywny wpływ na klimat akustyczny będzie miał, generalnie rzecz biorąc, program budowy autostrad. Ostrożne oszacowania wskazują na możliwość zmniejszenia się w tym przypadku liczby osób zagrożonych ponadnormatywnym hałasem drogowym o co najmniej 15%. Pozytywne efekty powinna przynieść również budowa obwodnic wokół miast, przez które przechodzą obecnie ważniejsze trasy tranzytowe.

Można więc uznać, iż w najbliższych latach w Polsce obserwowana będzie stabilizacja stopnia uciążliwości hałasu ulicznego na już zagrożonych terenach zurbanizowanych, na poziomie zbliżonym do obecnego, przy jednoczesnym stosunkowo szybkim przyroście powierzchni obszarów, na których zagrożenia takie występują lub mogą występować.

Zagrożenie hałasem kolejowym jest znacznie mniejsze i obejmuje nieco ponad 1 mln osób, co jest sytuacją znacznie lepszą niż występująca w krajach o większej gęstości infrastruktury kolejowej takich jak Holandia czy Niemcy) .

Aktualne trendy rozwoju kolejnictwa w kraju, związane z koniecznością osiągnięcia standardów międzynarodowych w tym zakresie wskazują, iż możliwe jest pewne ograniczenie emisji hałasu z tych źródeł. Poprawa możliwa jest do osiągnięcia przede wszystkim dzięki realizacji programów modernizacji linii kolejowych. Jak wynika z badań, po modernizacji torowiska w rejonie linii kolejowej obserwuje się zmniejszenie poziomów hałasu średnio o 4-6 dB. Ograniczaniu emisji hałasu sprzyja również wymiana taboru kolejowego, utrzymywanie torowisk we właściwym stanie, w tym zwłaszcza szlifowanie szyn, co spowodować może bardzo istotne zmniejszenie emisji hałasu, nawet o ok. 10 dB.

Uzyskiwane ograniczenie poziomu emitowanego hałasu nie doprowadzi jednak zapewne do szybkiego zmniejszenia zagrożonej hałasem kolejowym populacji. W następnych latach przewidywany jest bowiem wzrost natężenia ruchu kolejowego, zwłaszcza przewozów towarowych oraz stałe zwiększanie prędkości trakcyjnej pociągów, które to czynniki będą najprawdopodobniej niwelować pozytywne efekty przedsięwzięć modernizacyjnych. Należy zwłaszcza zwrócić uwagę na zagrożenie klimatu akustycznego, jakie może wystąpić w przypadku wprowadzenia kolei bardzo szybkich (ponad 250 km/h).

Dlatego też modernizacja linii kolejowych obejmować musi również stosowanie różnorodnych środków ochrony akustycznej (np. ekrany akustyczne wzdłuż torowisk, stosowanie nowoczesnych rozwiązań z dziedziny akustyki budowlanej). Bardzo istotne jest również wyprowadzanie ludzi z budynków mieszkalnych zlokalizowanych w pobliżu torowisk i uniemożliwianie lokowania tam nowych obiektów.

Po wprowadzeniu do eksploatacji nowoczesnego sprzętu latającego nastąpiła pewna stabilizacja w zakresie emisji hałasu lotniczego. Spodziewać się jednak należy rozwoju tej gałęzi transportu w Polsce i narastania zagrożenia hałasem lotniczym, zwłaszcza w rejonach, gdzie dotychczas nie miał on większego znaczenia (otoczenie lotnisk cywilnych lub wykorzystywanych do celów cywilnych w rejonach większych aglomeracji miejskich). Konieczna jest zatem intensyfikacja działań legislacyjnych w zakresie podstaw prawnych ograniczania hałasu lotniczego, w tym zastosowanie w polskim systemie prawnym wymogów odpowiednich dyrektyw UE oraz norm międzynarodowych w tym zakresie.

Wyniki pomiarów hałasu przemysłowego, przeprowadzone w latach 1992-1996 wskazują, że przekroczenia dopuszczalnego poziomu hałasu zarejestrowano w czasie 60% pomiarów. Skala tych przekroczeń była jednocześnie znacznie zróżnicowana. Porównanie danych określających mierzone obecnie wielkości odstępstw od dopuszczalnych poziomów hałasu, z danymi zebranymi na początku lat dziewięćdziesiątych wskazuje na względną poprawę w tym zakresie Szeroki dostęp do przodujących na świecie technologii i wyrobów powoduje, że w przypadku modernizacji zakładu przemysłowego stosowane są coraz sprawniejsze urządzenia, charakteryzujące się obniżoną emisją hałasu. Ponadto, polscy producenci pragnąc utrzymać się na rynku, zwracają coraz większą uwagę na właściwe parametry ekologiczne wyrobów - w tym na emisję hałasu.

W ostatnich latach zaczął narastać problem będący pochodną restrukturyzacji gospodarki, tj. powstawanie obiektów o relatywnie niskiej uciążliwości akustycznej, lecz zlokalizowanych coraz bliżej zabudowy wymagającej ochrony. Do obiektów tego typu należy zaliczyć wszelkiego rodzaju zabudowę handlową (z jej systemami chłodniczymi, wentylacją, klimatyzacją oraz transportem), małe hurtownie powstające wśród zabudowy mieszkaniowej i inne. Należy liczyć się z faktem, że problemy hałasu pochodzącego od tych obiektów będą w następnych latach narastać.
 
 

Promieniowanie jonizujące

 

Informacje ogólne

Radionuklidy naturalne

Radionuklidy pochodzenia sztucznego

Podczas opracowywania zbiorczych ocen zagrożeń radiacyjnych dla ludzi i środowiska rozróżnia się zagrożenia pochodzące od radionuklidów naturalnych i sztucznych. Obecnie sytuację radiologiczną Polski określają poziomy promieniowania:

Prezentowane w niniejszym raporcie informacje o zagrożeniach radiacyjnych opracowano na podstawie analiz wyników badań stężeń radionuklidów w poszczególnych komponentach środowiska. Wyniki te zostały uzupełnione danymi uzyskiwanymi w trakcie eksploatacji sieci wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych będącej kluczowym elementem bezpieczeństwa radiologicznego kraju.

Radionuklidy naturalne

Gleba. Śladowe ilości względnie trwałych izotopów potasu, uranu i toru (K-40, U-238, Th-232) zawierają praktycznie wszystkie minerały. Poziom ich promieniotwórczości jest różny dla różnych typów skał - względnie wysoki można odnotować w granicie, w skałach osadowych, a pośrednio w glebach. W glebach poddawanych silnym procesom erozyjnym, stężenia radionuklidów naturalnych są mniejsze, natomiast tam, gdzie procesy takie nie są intensywne, stężenia radionuklidów są większe, zbliżone do stężeń występujących w skałach, z których powstały te gleby.

Powodowane procesami rozpadu promieniotwórczego zmiany stężeń naturalnych radionuklidów w glebie, są z praktycznego punktu widzenia pomijalne, ze względu na ich bardzo długie okresy połowicznego zaniku.

Wody. W wodach podziemnych i powierzchniowych Polski występuje przede wszystkim rad i gazowy radon (Ra-226 i Rn-222). Obecność radu (Ra-226) w środowisku wodnym jest wynikiem wymywania jego soli ze skał i gleb. We wszystkich wodach występuje także radon (Rn-222). Przenika on do wód powierzchniowych głównie z głębszych warstw geologicznych. Stężenia innych radionuklidów występujących w wodach podziemnych i powierzchniowych Polski są pomijalnie małe i nie mają wpływu na sytuacje radiologiczną wód.

Powietrze. Radionuklidy naturalne przedostają się do powietrza w wyniku:

Lokalne środowiskowe warunki radiologiczne. Lokalne uwarunkowania geologiczne czy rodzaje procesów glebotwórczych nie są jedynymi czynnikami różnicującymi stężenia naturalnych radionuklidów w środowisku różnych regionów kraju. Wpływ antropogeniczny zaznacza się zwłaszcza na obszarze Górnego Śląska. Eksploatowane kopalnie wytwarzają m.in. odpady stałe oraz odprowadzają wody kopalniane, w których stężenia radionuklidów naturalnych mogą kilkaset razy przekraczać wartości średnie w środowisku. Przykładowo, aktywność związków radu odprowadzana przez kopalnie węgla kamiennego na powierzchnię szacowana jest na ok. 650 MBq na dobę.

W innych rejonach kraju lokalny wzrost stężeń naturalnych radionuklidów w środowisku powodowany może być przykładowo przez oddziaływanie składowisk popiołów i żużli wytwarzanych przez zakłady energetyczne zasilane węglem zawierającym śladowe zawartości substancji promieniotwórczych. Na zmiany stężeń radionuklidów naturalnych w środowisku wpływać może także stosowanie nawozów fosforowych i potasowych. Radionuklidy przedostające się wraz z nawozami do gleby są w niej kumulowane albo wypłukiwane do wód gruntowych i powierzchniowych, albo pobierane wraz z innymi składnikami mineralnymi i wodą przez rośliny przedostając się w ten sposób do łańcucha pokarmowego ludzi i zwierząt.

 Radionuklidy pochodzenia sztucznego

Podstawowymi źródłami zagrożeń radiacyjnych dla ludzi i środowiska Polski od radionuklidów pochodzenia sztucznego są:

  1. obiekty jądrowe zlokalizowane wokół Polski: w odległości do ok. 250 km od granic Polski pracuje 7 elektrowni jądrowych (17 bloków reaktorów energetycznych) o łącznej mocy zainstalowanej ok. 14 tys. MWe, wśród nich znajduje się: 10 bloków z reaktorami WWER-440 (o mocy 440 MWe), 2 bloki z reaktorem WWER-1000 (o mocy 1000 MWe), 3 bloki z reaktorem BWR oraz 2 bloki z reaktorami RMBK (reaktory RMBK były eksploatowane w elektrowni jądrowej w Czarnobylu);
  2. krajowe obiekty jądrowe zlokalizowane w Ośrodku Świerk: reaktor EWA (eksploatowany w stanie wyłączenia), reaktor MARIA, zestawy krytyczne AGATA i ANNA, przechowalnik wypalonego paliwa;
  3. urządzenia wykorzystujące źródła promieniowania jonizującego, zlokalizowane głównie w takich zakładach, jak:
    1. Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Izotopów (OBRI) w Świerku - główny producent i dystrybutor materiałów promieniotwórczych w Polsce;
    2. Zakład Doświadczalny Unieszkodliwiania Odpadów Promieniotwórczych Instytutu Energii Atomowej (ZDUOP IEA) w Świerku;
    3. Centralna Składnica Odpadów Promieniotwórczych (CSOP) w Różanie podległa ZDUOP IEA;
    4. rozproszone żródła promieniowania wykorzystywane w medycynie, przemyśle i placówkach naukowo-badawczych.

W czasie normalnej pracy obiekty i urządzenia jądrowe odprowadzają do środowiska nieznaczne ilości substancji promieniotwórczych. Są to: promieniotwórcze izotopy gazów szlachetnych, tryt w postaci gazu i w mieszaninie z parą wodną, promieniotwórcze izotopy jodu oraz pyły promieniotwórcze uwalniane z reguły w ilościach nie powodujących znaczących skutków w środowisku. Jak wykazała jednak katastrofa w elektrowni jądrowej w Czarnobylu, w wyniku awarii obiektów jądrowych do środowiska może przedostać się w sposób niekontrolowany znaczna ilość sztucznych izotopów promieniotwórczych, powodująca zmiany poziomu promieniowania w skali kontynentu.

Tabela. 3.5.1. Średnie wartości stężeń radionuklidów pochodzenia sztucznego w komponentach środowiska i w żywności w 1985 r. w Polsce
 
 

Wyszczególnienie 

Cs-137** 

Sr-90 

Średnio (łącznie
Cs-137 i Sr-90)*

Średnia roczna aktywność beta w powietrzu [mBq/m3]

Aktywność beta średniego rocznego opadu całkowitego [kBq/m2]

0,41 

Średnie roczne stężenia w Warszawie [mBq/m3]

1-2 

Aktywność w średnim rocznym opadzie całkowitym [Bq/m2 rok]

Średnie roczne aktywności w mleku [Bq/l]

0,3 

0,1 

Średnia roczna aktywność [Bq/kg] w:

  • Mięsie,
  • Drobiu,
  • Rybach

0,8 

0,3 

0,3 

Średnia roczna podaż z żywnością (Bq/rok)

325 

110 

* Tylko przy braku danych dotyczących poszczególnych radionuklidów.

** W roku 1985 w środowisku Polski nie występował radionuklid Cs-134.

Przed katastrofą elektrowni jądrowej w Czarnobylu w środowisku Polski występowały zanieczyszczenia promieniotwórcze pochodzenia sztucznego, których źródłem były przede wszystkim wybuchy jądrowe przeprowadzone w atmosferze. Szczególne nasilenie tych wybuchów miało miejsce w latach 1961-1962. Do chwili obecnej pozostały w środowisku i wpływają na dawkę otrzymywaną przez ludzi radionuklidy takie jak: C-14, Cs-137, Sr-90 i H-3, a także radionuklidy alfa promieniotwórcze o długich okresach połowicznego zaniku (Pu-239, Pu-240 i Am-241). Na organizmy ludzkie substancje te oddziaływują w momencie ich wchłonięcia, przede wszystkim drogą pokarmowa. Dotyczy to zwłaszcza węgla, cezu i strontu, które stosunkowo łatwo przemieszczają się w łańcuchu pokarmowym (tabela 3.5.1). Dawka promieniowania, jaką otrzymał w 1985 r. przeciętny mieszkaniec Polski od radionuklidów pochodzenia sztucznego pochodziła przede wszystkim od radionuklidów wchłoniętych z żywnością i wynosiła około 10 m Sv, co stanowiło około 0,3% dawki od tła naturalnego.

W 1986 r. w wyniku katastrofy elektrowni jądrowej w Czarnobylu średni roczny efektywny równoważnik dawki dla ludności Polski wzrósł o 310 m Sv, w tym 18% od napromieniowania zewnętrznego, 14% od skażeń inhalacyjnych i 68% od skażeń pokarmowych (40% skażeń jodem 131 i 28% izotopami cezu). Na obszarach silniej skażonych wartość średniego efektywnego równoważnika dawki w pierwszym roku po katastrofie wynosiła 720 m Sv, na terenach najmniej skażonych 120 m Sv. W latach następnych skumulowane i związane w glebie izotopy cezu były stopniowo uwalniane i przyswajane przez rośliny. Wobec zaniku izotopów jodu, od 1988 roku decydującym źródłem dodatkowych dawek były wchłonięcia drogą pokarmową izotopów cezu.

Oszacowana, na podstawie danych o średnim skażeniu poszczególnych artykułów żywnościowych i spożyciu tych produktów w ciągu roku, średnia roczna podaż izotopów promieniotwórczych w żywności w przypadku cezu 137 i cezu 134 zmniejszała się w kolejnych latach po katastrofie odpowiednio od 4324 Bq/r. i 2054 Bq/r. w 1986 r. do 520 Bq/r. i poniżej 68 Bq/r. w 1996 r. Na podstawie tak ustalonych rocznych limitów wchłonięć izotopów drogą pokarmową oceniono średnie roczne efektywne równoważniki dawki otrzymanej przez statystycznego Polaka w wyniku wchłonięcia z żywnością izotopów cezu oraz jodu 131 i strontu 90 w latach 1985-1996 (rys.3.5.1). Należy jednak pamiętać, że przy uwzględnieniu lokalnych różnic w poziomie skażeń cezem produktów żywnościowych oraz różnic w składzie indywidualnej rocznej diety pokarmowej maksymalne dawki od wchłonięć cezu mogą być 5-krotnie wyższe (dawka graniczna dla osób narażonych wskutek skażeń promieniotwórczych środowiska wynosi 1 m Sv/r.).
 
 

Aktualna sytuacja radiacyjna w środowisku

 

Poziom promieniowania gamma

Aerozole atmosferyczne i opad całkowity

Gleba

Wody powierzchniowe oraz osady denne

 

Ogólną sytuację radiacyjną w środowisku charakteryzują obecnie następujące wielkości podstawowe:

Wymienione wielkości charakteryzuje naturalna zmienność i są one w poważnym stopniu uzależnione od wprowadzonych do środowiska substancji promieniotwórczych w wyniku wybuchów jądrowych oraz katastrofy w Czarnobylu.

Poziom promieniowania gamma

Średnia wartość mocy dawki ziemskiego tła promieniowania gamma w 1996r. wynosiła dla Polski 47,4 nGy/h. Dla poszczególnych punktów pomiarowych waha się w granicach od 18,8 do 86,0 nGy/h. Podobne wartości rejestrowano w latach 1990 -1995 (tabela 3.5.2) i w okresie przed katastrofą w Czarnobylu. Wyższe wartości mocy dawki występują głównie w południowych regionach kraju. Jest to związane z lokalnymi warunkami geologicznymi tych regionów.

Tabela 3.5.2. Moc dawki promieniowania gamma .
 

Rok 

Przedział wartości [nGy/h ]

Średnia wartość dla Polski
[nGy/h ]

1990 

17,7 - 97,0 

45,4 

1993 

13,2 - 82,6 

41,0 

1994 

18,3 - 50,8 

31,7 

1995 

24,2 - 55,0 

37,0 

1996 

18,8 - 86,0 

47,4 


Aerozole atmosferyczne i opad całkowity

Wyniki pomiarów wskazują, że o nie wykazującym istotnych zmian, poziomie radioaktywności powietrza w latach 1990-1996 decydowały głównie izotopy pochodzenia naturalnego, a radioaktywność powietrza pochodząca od sztucznych izotopów spowodowana była głównie obecnością izotopu Cs-137. Poziom promieniowania tego izotopu był o kilka rzędów wielkości niższy niż od izotopów naturalnych. Wyniki badań realizowanych w 1996r przedstawiono w tabeli 3.5.3. Dane pomiarowe dotyczące opadu całkowitego wskazują, że radioaktywność opadu całkowitego w Polsce w 1996 r. była podobna do wartości z roku 1985 oraz z lat 1990-1995.

Tabela 3.5.3 Radioaktywność powietrza i roczny opad całkowity w 1996r. 
 

Rodzaj radioaktywności

Przedział wartości

Wartość średnia

Przyziemna warstwa atmosfery 

Radioaktywność powietrza pochodząca od sztucznych izotopów:

  • Cs-137 [mBq/m3]

0,2 x 10-3 - 1,0 x 10-2

2,2 x 10-3

Radioaktywność powietrza, pochodząca od naturalnych izotopów promieniotwórczych:

  • Be-7 [mBq/m3]
  • Ra-226 [mBq/m3]

0,4 - 8,4 

0,7 x 10-3 - 58 x 10-3

3,0 

10,5 x 10-3

Średnia dobowa radioaktywność globalna beta (naturalna i sztuczna) aerozoli atmosferycznych [mBq/m3]

0,5 - 5 

Troposfera i dolna atmosfera, do wysokości 12 km npm

Radioaktywność powietrza pochodząca od sztucznych izotopów:

  • Cs-137 i Cs-134 [mBq/m3]
  • Sr-90 [mBq/m3]

< 27 x 10-3

11,3 x 10-3 - 39 x 10-3

 

Roczny opad całkowity

Radioaktywność pochodząca od sztucznych izotopów:

  • Cs-137 i Cs-134 [Bq/m2]
  • Sr-90 [kBq/m2]

Radioaktywność całkowita beta naturalna
i sztuczna [kBq/m2]

0,1-0,2 - wartość średnia miesięczna

0,17-0,48 - wartość średnia roczna


 

1,3 

< 1,0 

0,34 


 
 

Gleba

Radioaktywność gleby powodowana obecnością naturalnych i sztucznych izotopów promieniotwórczych wyznaczana jest na podstawie pomiarów zawartości poszczególnych izotopów promieniotwórczych w próbkach nieużytkowanej gleby, pobranych z warstwy powierzchniowej 10-centymetrowej.  Na podstawie wyników pomiarów (tabela 3.5.4), prowadzonych systematycznie od momentu katastrofy w Czarnobylu, można sformułować następujące wnioski:

Tabela 3.5.4. Radioaktywność gleby w 1996r. - stężenie w powierzchniowej warstwie 10 cm gleby niekultywowanej
 
 

Radionuklid 

Przedział wartości

Wartość średnia

Izotopy sztuczne: 

  • Cs-137 [kBq/m2] 1 

Izotopy naturalne: 

  • K-40 [Bq/kg]
  • Ra-226 [Bq/kg]
  • Ac-228 [Bq/kg]

0,31-37,61 
 
 

123-1020 

4,2-124 

3,7-85,9 

3,65 
 
 

410 

25,2 

20,7 


 
Wody powierzchniowe oraz osady denne

Oceny radioaktywności wód powierzchniowych były prowadzone w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska na podstawie pomiarów zawartości Cs-137 oraz Ra-226 i K-40 w próbach wody pobieranych dwa razy w roku z głównych rzek i ich dorzeczy (Wisła i Odra), wybranych 6 jezior oraz 10 rzek Przymorza (raz w roku). Analiza wyników pomiarów wskazuje, że radioaktywność wód powierzchniowych w Polsce w 1996 r. kształtowała się na poziomie lat 1990-1995. W tabeli 3.5.5. przedstawiono wyniki badań wykonanych w 1996r. Generalnie wyższa radioaktywność wód powierzchniowych obserwowana jest w południowej części kraju. Jest to wynikiem przestrzennego zróżnicowania poziomów skażeń promieniotwórczych po katastrofie w Czarnobylu, a także odprowadzania do rzek wód kopalnianych o zwiększonych zawartościach naturalnych izotopów radu.
 
 

Tabela 3.5.5. Radioaktywność wód powierzchniowych w 1996r.
 
 

 

 

Stężenie radionuklidu

Radionuklid 

Miejsce pobrania próbki 

Przedział wartości
[mBq/dm3

Wartość średnia
[mBq/dm3

Cs-137

  • jeziora
  • Wisła, Odra i ich dorzecza
  • rzeki Przymorza

4,8 - 22,5 

2,5 - 13,6 

1,7 - 3,8 

8,8 

5,9 

2,8 

Ra-226 

  • jeziora
  • Wisła, Odra i ich dorzecza
  • rzeki Przymorza

0,8 - 1,8 

1,0 - 61,4 

1,0 -2,7 

1,4 

6,5 

1,6 

K-40

  • jeziora
  • Wisła, Odra i ich dorzecza
  • rzeki Przymorza

50 - 88 

50 - 334 

70 - 138 

 

Tryt

  • jeziora
  • Wisła, Odra i ich dorzecza

1 300 - 1 800 
500 - 2 300 

 

Pomiary radioaktywności wód przybrzeżnych Bałtyku wykonywane są wg programu koordynowanego przez Stały Komitet MORS działający w ramach Komisji Helsińskiej (tabela 3.5.6).
 
 

Tabela 3.5.6. Radioaktywność wód przybrzeżnych Bałtyku w 1996r.
 
 

Miejsce pobrania próbki 

Przedział wartości stężeń 

Cs-137 [Bq/m3

Wartość średnia stężenia 

Cs-137 [Bq/m3

Strefa pełnomorska

Strefa brzegowa 

Zatoka Gdańska

72,2-103,6 

77,7-87,4 

52,6-86,7 

83,7 

81,1 

74,4 

Wyniki pomiarów osadów dennych wód śródlądowych (tabela 3.5.7) wskazują, że rejestrowana radioaktywność tych osadów podobnie jak badania wód powierzchniowych nie wykazują zmian w latach 1990-1996. Nie zaobserwowano również istotnych zmian w poziomie radioaktywności osadów dennych wód przybrzeżnych Bałtyku (w warstwie 0,15 cm).

Tabela 3.5.7. Radioaktywność osadów dennych w 1996r.
 
 

 

 

Stężenie radionuklidu

Radionuklid 

Miejsce pobrania próbki 

Przedział wartości
[Bq/kg s.m.]

Wartość średnia
[Bq/kg s.m.]

Cs-137: 

 

  • jeziora
  • Wisła, Odra i ich dorzecza
  • rzeki Przymorza

3,7 - 102 

6,7 - 81 

1,7 - 12,8 

39 

24,5 

6,7 

Ra-226 

 

  • jeziora
  • Wisła, Odra i ich dorzecza
  • rzeki Przymorza

5,5 - 13,3 

10,3 - 84,4 

12,7 - 25,8 

8,6 

27,2 

19,4 

K-40

  • jeziora
  • Wisła, Odra i ich dorzecza
  • rzeki Przymorza

111 - 469 

243 - 572 

238 - 334 

264 

330 

304 

Cs-137 

Pu-239 i Pu-240 łącznie

K-40 

Ra-226

  • wody przybrzeżne Bałtyku

6-516 

0,07- 8 

637-1242 

34-48 

 


 
 

Wnioski

Sytuacja radiologiczna Polski determinowana jest przede wszystkim przez poziom naturalnego promieniowania jonizującego, związanego z rozpadem pierwiastków promieniotwórczych naturalnie występujących w przyrodzie. Naturalny poziom promieniowania, zróżnicowany w różnych regionach kraju, podwyższony jest lokalnie poprzez wprowadzanie dodatkowo do środowiska, w wyniku działalności człowieka, naturalnych i sztucznie wytworzonych substancji promieniotwórczych.

Od 1986r. w którym nastąpiła katastrofa w elektrowni atomowej w Czarnobylu notuje się w Polsce stopniowy spadek poziomu skażeń promieniotwórczych. W 1996r. rejestrowana moc dawki promieniowania gamma oraz poziom skażenia powietrza, opadu całkowitego i wód powierzchniowych odpowiadały sytuacji sprzed 1985r. Jedynie skażenia promieniotwórcze gleb przede wszystkim izotopami cezu pozostawały wyższe niż obserwowane w 1985r.

Ocenia się że średni roczny efektywny równoważnik dawki otrzymany przez mieszkańca Polski, w wyniku spożycia radionuklidów w żywności, wynosił w 1986r. 95,0 m Sv i ulegał systematycznemu obniżaniu do poziomu 14,0 mSv w 1996r.
 
 

Promieniowanie niejonizujące

Głównymi źródłami promieniowania niejonizującego w środowisku są:

Znaczenie tego oddziaływania w ostatnich latach rośnie. Powodowane jest to przez burzliwy rozwój po 1990 r. radiokomunikacji oraz powstawanie coraz większej liczby stacji nadawczych radiowych i telewizyjnych (operatorów publicznych i komercyjnych). Dodatkowymi źródłami promieniowania niejonizującego są stacje bazowe telefonii komórkowych, systemów przywoławczych, radiotelefonicznych, alarmowych, komputerowych itp., pokrywających coraz gęstszą siecią obszary dużych skupisk ludności, jak również coraz powszechniej stosowane osobiste przenośne radiotelefony.

Wymieniony rozwój źródeł pól elektromagnetycznych powoduje zarówno ogólny wzrost poziomu tła promieniowania elektromagnetycznego w środowisku, jak też zwiększenie na mapie kraju liczby miejsc o podwyższonym poziomie natężenia promieniowania. Należy jednak zauważyć, że wzrost poziomu tła elektromagnetycznego nie zwiększa jak dotychczas zagrożenia środowiska i ludności. W dalszym ciągu poziom promieniowania w tle pozostaje wielokrotnie niższy od natężeń, przy których możliwe jest jakiekolwiek szkodliwe oddziaływanie na organizm ludzki. Nie dotyczy to jednak pól elektromagnetycznych w bezpośrednim otoczeniu wszelkiego rodzaju stacji nadawczych, które lokalnie, w odległościach zależnych od mocy, częstotliwości i konstrukcji stacji, mogą osiągać natężenie na poziomie uznawanym za aktywny pod względem biologicznym. Może to mieć miejsce również w przypadkach nakładania się oddziaływań kilku źródeł.

Zagrożenie promieniowaniem niejonizującym może być stosunkowo łatwo wyeliminowane lub ograniczone pod warunkiem zapewnienia odpowiedniej separacji przestrzennej człowieka od pól przekraczających określone wartości graniczne. Specyfika oddziaływującego czynnika (niewidzialnego i niewyczuwalnego przez organizm ludzki) powoduje częste jego lekceważenie, ale równie często jego przecenianie. Pola elektromagnetyczne cechują:

Mimo wieloletnich badań nie udało się dotychczas ustalić dopuszczalnych dla człowieka i środowiska, jednolitych dla Europy i świata, natężeń pól elektromagnetycznych. Nie prowadzi się również systematycznego monitoringu tego oddziaływania.

W przepisach obowiązujących w Polsce wprowadzono wartości graniczne odnoszące się do obszarów, w których przebywanie ludności jest zabronione (tzw. strefa ochronna I stopnia) oraz obszarów, w których zabronione jest sytuowanie budownictwa mieszkalnego i specjalnego, dopuszcza się natomiast okresowe przebywanie ludności (tzw. strefa ochronna II stopnia). Przy ustalaniu tych wartości uwzględniono stosunkowo duży margines bezpieczeństwa, dzięki czemu poziomy krajowe są obecnie wielokrotnie niższe od analogicznych poziomów przyjmowanych w różnych krajach europejskich.

W 1995 r. w Warszawie wykonano szerokopasmowe pomiary natężenia pola elektromagnetycznego na obszarze zurbanizowanym. Wybrano Warszawę, ponieważ na jej obszarze zlokalizowana jest duża liczba różnych rodzajów i typów stacji nadawczych wytwarzających pola elektromagnetyczne w szerokim zakresie częstotliwości. Pomiary wykonano wokół Pałacu Kultury i Nauki, ponieważ większość warszawskich, komercyjnych stacji telewizyjnych zainstalowała swoje anteny nadawcze na iglicy Pałacu. Analizując wyniki pomiarów stwierdzono, że głównymi źródłami sztucznych pól elektromagnetycznych są stacje radiofonii oraz stacje telewizyjne. Urządzenia nadawcze służb radiokomunikacji ruchomej nie wnoszą zauważalnego udziału do widma poziomu natężenia sztucznych pól elektromagnetycznych. Podobnie udział telefonii komórkowej jest niezauważalny.

Natężenia pól elektromagnetycznych występujące na obszarze centrum Warszawy poza bezpośrednim otoczeniem Pałacu Kultury i Nauki są niższe od wartości natężeń granicznych dla stref ochronnych. Szacunek średniego poziomu ekspozycji, na którą jest narażona populacja zamieszkująca centralną częśćśródmieścia Warszawy, jest trudny i obarczony dużym błędem. Można jednak stwierdzić, że średnia gęstość pola strumienia energii promieniowania elektromagnetycznego wynosi w tym rejonie miasta ok. 0,0025 mW/cm2.

Zasięg oddziaływania powszechnie występujących w miejskich sieciach elektroenergetycznych linii wysokiego napięcia 110 kV jest ograniczony do stref bezpośrednio pod liniami i w odległości 10 m od przewodów skrajnych.

Uważa się, że duży margines bezpieczeństwa przyjęty w stosunku do poziomów uznawanych za dopuszczalne w krajach europejskich, zresztą krytykowany zdecydowanie przez zachodnich inwestorów z dziedziny radiokomunikacji, zapewnia wystarczającą ochronę ludności przed polami elektromagnetycznymi. Nie stwierdzonobowiem przypadków stałego przebywania ludności w polach strefy ochronnej I stopnia i jedynie nieliczne tego przypadki w polach strefy ochronnej II stopnia. Utrzymanie istniejącego systemu ochrony w tej dziedzinie, nawet przy znacznym zwiększeniu liczby źródeł pól elektromagnetycznych nie powinno pogorszyć tego stanu również i w przyszłości.

Wyjątkiem może być narażenie ludności na oddziaływanie pól elektromagnetycznych w mieszkaniach na skutek nakładania się promieniowania z różnych źródeł oraz w wyniku coraz powszechniejszego stosowania przenośnych urządzeń nadawczo-odbiorczych. (np. telefonów komórkowych).
 
 

Gleby

 

Informacje ogólne

Degradacja gleb

Zawartość metali ciężkich w glebach użytkowanych rolniczo

Wnioski

Informacje ogólne

Strukturę użytkowania powierzchni w Polsce determinują funkcje rolnicze i leśne, obejmujące łącznie około 87% powierzchni kraju. Składają się na nie: grunty orne (45,5%), lasy (28,1%), użytki zielone (13,1%). Udział użytków rolnych maleje systematycznie od 1946 r. przy jednoczesnym znacznym wzroście lesistości (z 20,7 do 28,1%) oraz umiarkowanym wzroście powierzchni terenów osiedlowych i komunikacyjnych. Na jednego mieszkańca Polski przypada 0,48 ha użytków rolnych, 0,23 halasów i zadrzewień, 0,03 ha terenów osiedlowych i 0,02 ha terenów komunikacyjnych.

Gleby na terenie Polski zdominowane są przez gleby brunatne, bielicowe i rdzawe (rys. 3.7.2), które występują na prawie całej powierzchni kraju. Wśród hydrogenicznych (mokradłowych) ekosystemów, zwanych bagiennymi, przeważają gleby torfowe (organiczne). Wszystkie pozostałe typy gleb powstały głównie ze skał osadowych polodowcowych, trzeciorzędowych i kredowych.

Gleby leśne i łąkowe zachowały w dużym stopniu naturalne cechy genetyczne. Gleby gruntów ornych oraz terenów miejskich i przemysłowych zostały w bardzo dużym stopniu zmienione wskutek dostosowania ich właściwości do potrzeb roślin uprawnych lub zostały zdeformowane działalnością techniczną.

Ekologiczno-produkcyjne właściwości gleb ornych zależą głównie od zwięzłości (składu mechanicznego) skały glebotwórczej. Gleby dzielimy na sześć klas bonitacyjnych. Gleby zaliczone do klas I, II, III są najlepszymi gruntami ornymi, są to gleby średniozwięzłe, zasobne w próchnicę (lessowe, pyłowe i gliniaste). Klasę IV stanowią gleby średniej jakości. Do klas V i VI zaliczane są grunty piaskowe, najmniej przydatne do uprawy roślin. Uważa się że grunty orne klasy VI kwalifikują się przede wszystkim do zalesienia, zaś grunty klasy V znajdujące się na pograniczu klasy VI powinny być zalesiane ze względu na małą produktywność i dużą podatność na degradację .


 
 
Degradacja gleb

Przez degradację gleb należy rozumieć zniekształcenie jednej lub wielu jej właściwości, w tym również zanieczyszczenie, pogarszające warunki życia i plonowania roślin uprawnych, skład gatunkowy roślinności trwałej, wartość użytkową (odżywczą, technologiczną, sanitarną) płodówrolnych i leśnych, ekologiczne funkcjonowanie pokrywy glebowo-roślinnej w krajobrazie.

Degradacja gleby powodowana jest głównie przez:

Szczególnie istotne w aspekcie badań środowiska jest chemiczne zanieczyszczenie gleby a w szczególności zanieczyszczenie metalami ciężkimi. Dlatego w niniejszym raporcie skoncentrowano się na omówieniu tego problemu.

Degradacja chemiczna (chemiczne zanieczyszczenie) gleby występuje głównie:

Według danych podawanych przez statystykę publiczną udział gleb zdegradowanych w Polsce wynosi 2,7% powierzchni kraju. Przy czym degradacja w stopniu dużym i bardzo dużym obejmuje 0,5% zaś w stopniu średnim i małym 2,2%.

Gleby wykazujące degradację występują głównie na południu kraju wokół dużych zakładów przemysłowych. Prowadzone procesy restrukturyzacji przemysłu, w szczególności przemysłu hutniczego, petrochemicznego i chemicznego doprowadziły głównie poprzez modernizację technologii oraz stosowanie nowoczesnych urządzeń hermetyzacji produkcji (urządzenia odpylające gazy odlotowe, instalacje redukujące zanieczyszczenia gazowe, oczyszczalnie ścieków itp.) do zmniejszenia jego antropogenicznej presji na środowisko. W wyniku tych działań nastąpiło wyeliminowanie lub znaczne ograniczenie emisji zanieczyszczeń, w tym emisji pyłów zawierających metale ciężkie. Dlatego można uznać, że w Polsce obszar gleb zdegradowanych chemicznie nie powinien wzrastać.

Należy podkreślić, że zanieczyszczenie gleb z reguły ma charakter trwały i nie należy oczekiwać szybkiego ich oczyszczenia. Wydaje się właściwe, aby tereny na których stwierdzono zanieczyszczenie gleb były wyłączone z produkcji rolnej co zabezpiecza środowisko przed przemieszczaniem się zanieczyszczeń, zaś zadrzewienia lub uprawa roślin przemysłowych prowadzić będą do naturalnego oczyszczenia terenów zdegradowanych.

Lokalnie obserwuje się zanieczyszczenie gleb ropopochodnymi lub innymi substancjami niebezpiecznymi, które przedostały się do środowiska glebowego na skutek wystąpienia przypadków nadzwyczajnych zagrożeń środowiska.
 
 

Zawartość metali ciężkich w glebach użytkowanych rolniczo

Stopień zanieczyszczenia gleb metalami ciężkimi w Polsce jest nadal jeszcze niewielki. Dlatego też, ze względu na konieczność ich ochrony przed zanieczyszczeniem, opracowano rygorystyczne kryteria oceny w tym zakresie (tabela 3.7.1). Kryteria te zostały opracowane przez Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach.

Tabela 3.7.1. Wskaźniki oceny zanieczyszczenia gleby (warstwy powierzchniowej)
metalami ciężkimi
 
 

Metal 

Gleby 

II 

III 

IV 

 

 

mg/kg 

Kadm (Cd)

lekkie 

średnie

ciężkie

0,3 

0,5 

1,0 

1,0 

1,5 

3,0 

10 

10 

20 

Miedź (Cu)

lekkie 

średnie

ciężkie

10 

20 

25 

30 

50 

70 

50 

80 

100 

80 

100 

150 

300 

500 

750 

Chrom (Cr)

lekkie 

średnie

ciężkie

20 

30 

50 

40 

60 

80 

80 

150 

200 

150 

300 

500 

300 

500 

1000 

Nikiel (Ni)

lekkie 

średnie

ciężkie

10 

25 

50 

30 

50 

75 

50 

75 

100 

100 

150 

300 

400 

600 

1000 

Ołów (Pb)

lekkie 

średnie

ciężkie

20 

40 

60 

70 

100 

150 

100

250 

500 

500 

1000 

2000 

2500 

5000 

7000 

Cynk (Zn)

lekkie 

średnie

ciężkie

50 

70 

100 

100 

150 

250 

200 

300 

500 

700 

1000 

2000 

1500 

3000 

5000 

Poszczególne stopnie jakości chemicznej gleb charakteryzowane są w następujący sposób:

0 - zawartość naturalna, gleby nadające się pod wszystkie uprawy ogrodnicze i rolnicze, a zwłaszcza pod uprawy roślin przeznaczonych dla dzieci i niemowląt.

I - zawartość podwyższona, gleby mogą być przeznaczone do pełnego wykorzystania rolniczego, z wyłączeniem uprawy roślin do produkcji żywności o szczególnie małej zawartości pierwiastków i substancji szkodliwych.

II - zanieczyszczenie małe, na glebach tych należy wykluczyć uprawę warzyw (np. sałata, szpinak, kalafior, marchew), zaś dozwolona jest uprawa roślin zbożowych, okopowych i pastewnych oraz użytkowanie pastwiskowe.

III - zanieczyszczenie średnie, dopuszczalna jest uprawa roślin zbożowych, okopowych i pastewnych, pod warunkiem okresowej kontroli poziomu metali w konsumpcyjnych częściach roślin, zalecane są natomiast uprawy rośli przemysłowych i traw nasiennych.

IV - zanieczyszczenie duże, gleby te, a zwłaszcza gleby lekkie, powinny być wyłączone z produkcji rolniczej i przeznaczone pod zadarnianie lub zadrzewianie, dopuszcza się uprawę roślin przemysłowych (np. len, konopie, wiklina), materiału siewnego zbóż i traw oraz ziemniaków dla przemysłu spirytusowego i rzepaku na olej techniczny.

V - bardzo duże, gleby te powinny być wyłączone z produkcji rolniczej i użytkowania pastwiskowego.

Ocena zawartości metali ciężkich w glebach użytkowanych rolniczo została dokonana na podstawie prób pobranych w 1996r na terenie gruntów rolnych 100 reprezentatywnych gmin na terenie całego kraju. Na terenie każdej z wytypowanych gmin w 5 regionach Polski zostały pobrane cztery próby gleb. Prowadzone w 1996r badania chemizmu gleb stanowią kontynuację badań realizowanych od blisko 40 lat przez Instytut Upraw, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. W próbach określono między innymi zawartości takich metali ciężkich jak: ołów, kadm, cynk, miedź, nikiel - tj. metali ciężkich dla których zostały określone stopnie zanieczyszczenia gleb w zależności od ich pochodzenia oraz zwięzłości. Ponadto wykonano badania zawartości rtęci i arsenu, dla których przyjęto zawartości naturalne podawane w literaturze a wynoszące dla rtęci - 2,0 mg/kg i dla arsenu 20,0 mg/kg. Ocenę uzyskanych wyników przedstawiono poniżej.

Ołów. Dla 97% przebadanych próbek zawartośćołowiu mieściła się w przedziale 11-16 mg/kg, czyli na poziomie naturalnej zawartości (20-60 mg/kg). Podwyższone i nadmierne ilości ołowiu stwierdzono w 3% zbadanych próbek z punktów zlokalizowanych głównie w południowej Polsce.

Kadm. Zawartość kadmu w analizowanych glebach wynosiła od 0,05 do 3,89 mg/kg. Średnie zawartości kadmu w glebie dla rejonu południowego wynosiły 0,77 mg/kg; a dla rejonów centralnego i południowo-wschodniego 0,17-0,26 mg/kg. Naturalną zawartość kadmu (0,3-1,0 mg/kg) stwierdzono w 90% prób. Podwyższone ilości kadmu zakwalifikowane jako zanieczyszczenie małe wykazano w 10% próbkach gleb.

Cynk. Zawartość cynku w analizowanych glebach wynosiła od 8,9 do 284 mg/kg, natomiast średnia zawartość wyniosła 52,2 mg/kg. Naturalną zawartość cynku (50-100 mg/ kg) stwierdzono w około 83,2% kontrolowanych punktów, a podwyższoną (100-250 mg/ kg) w 15,3% punktów. Jedynie około 1,5% gleb, głównie z rejonu południowego wykazało słabe zanieczyszczenie cynkiem

Miedź. Zawartość miedzi w analizowanych glebach od 1,5 do 46,2 mg/kg. W około 97% odpowiada to naturalnej zawartości (10-25 mg/kg) tego pierwiastka. Najwyższe zawartości (46,2 mg/kg) nie przekroczyły granicy ustalonej dla gleb średniozwięzłych o podwyższonej zawartości miedzi.

Nikiel. Zawartość niklu w analizowanych glebach wynosiła od 0,9 do 40,5 mg/kg, natomiast średnia zawartość wyniosła 4,2 mg/kg. Naturalną zawartość niklu (10-50 mg/kg) stwierdzono w około 97% punktach, natomiast w pozostałych, zlokalizowanych głównie w południowej (przemysłowej) części kraju, stwierdzono podwyższoną zawartość niklu, wykazującą zanieczyszczenie małe dla gleb o średniej zwięzłości.

Rtęć. Zawartość rtęci w analizowanych próbach wynosiła od 0,01 do 0,30 mg/kg i znajdowała się znacznie poniżej wartości 2,0 mg/kg traktowanej w literaturze jako zawartość dopuszczalna w glebach uprawianych rolniczo.

Arsen. Zawartość arsenu w analizowanych próbach wynosiła od 0,35 do 10,20 mg/kg i znajdowała się znacznie poniżej wartości 20,0 mg/kg traktowanej w literaturze jako zawartość dopuszczalna w glebach uprawianych rolniczo.

Kwasowość gleb. Nadmiernie wysoka (szkodliwa dla roślin uprawnych) kwasowość gleb w Polsce ma głównie przyczyny naturalne (dawne obszary leśne). Kwasowość jest ważnym wskaźnikiem degradacji gleb uprawnych oraz sprzyja migracji składników gleby do wód podziemnych i powierzchniowych. Gleby kwaśne i bardzo kwaśne (pHKCl < 4,5 - 5,5) stanowią ok. 45% gruntów ornych w Polsce. Gleby bardzo kwaśne (pHKCl < 4,5) stanowią 23% gruntów ornych w rejonie centralnym, 20% w rejonie południowo-wschodnim i 19% w rejonie północno-wschodnim. Najmniej gleb bardzo kwaśnych (6%) występuje w rejonie zachodnim. Kwasowość gleb podwyższana jest lokalnie przez zanieczyszczenia przemysłowe i komunikacyjne oraz przez niektóre nawozy mineralne.
 
 

Wnioski

Z przedstawionych wyników badań monitoringu chemizmu gleb użytkowanych rolniczo wynika, że gleby na terenie kraju generalnie nie są zanieczyszczone metalami ciężkimi. Zdecydowana większość gleb wykazuje naturalną ich zawartość. Jedynie kilka procent badanych prób wykazywało koncentrację metali ciężkich na poziomie I i II stopnia zanieczyszczenia gleb, dla których zalecany jest stosunkowo łagodny reżim produkcji roślinnej.

Prowadzone badania wykazały, że zanieczyszczenie gleb wskazujące na II stopień zanieczyszczenia dotyczy ok. 3% badanych gleb dla ołowiu, 1,5% dla cynku ponadto stwierdzono małe zanieczyszczenie gleb (I-szy stopień zanieczyszczenia) dla ok. 10% gleb dla kadmu, 3% dla niklu.

Wyniki badań pozwalają stwierdzić, że gleby w Polsce są w niewielkim stopniu zanieczyszczone metalami ciężkimi co pozwala je zakwalifikować do gleb o dużej wartości rolniczej.

Obszary zdegradowane przemysłowo występują głównie na południu Polski. Na obszarach degradacji przemysłowej występują wszystkie lub większość czynników pogarszających ekologiczne i użytkowe właściwości gleby.Według danych podawanych przez statystykę publiczną udział gleb zdegradowanych w Polsce wynosi 2,7% powierzchni kraju. Przy czym degradacja w stopniu dużym i bardzo dużym obejmuje 0,5% zaś w stopniu średnim i małym 2,2 %.

Sukcesywne ograniczanie, w ostatnich latach, emisji zanieczyszczeń przemysłowych, porządkowanie gospodarki odpadami, rekultywacja gruntów zdegradowanych, a także generalna poprawa kultury użytkowania środowiska sprzyjają ograniczaniu areału zdegradowanych gruntów. Na szczególną uwagę zasługują zakrojone na szeroką skalę inwestycje zmniejszające w znacznym stopniu emisję zanieczyszczeń. W dużym stopniu są to inwestycje hermetyzacji technologii i oczyszczania spalin.

Problemem jest wysoka kwasowość gleb w Polsce, powodowana przede wszystkim przez naturalne czynniki klimatyczno-glebowe i kwasotwórcze zanieczyszczenia. Znaczący udział w zakwaszaniu gleb użytkowanych rolniczo ma także niewłaściwe nawożenie mineralne. Niezbędne jest zintensyfikowanie działań zmniejszających kwasowość gleb, zwłaszcza na glebach użytkowanych rolniczo (dotychczasowe działania polegające głównie na sporadycznym wapnowaniu gleb nie przynoszą znaczących rezultatów). Nadmierna kwasowość gleb rolniczych powoduje bowiem obniżanie ich produktywności, ale także sprzyja migracji zanieczyszczeń w środowisku.

W ramach programu Państwowego Monitoringu Środowiska realizowany jest podsystem monitoringu gleb. Nastawiony on jest na obserwacje zmian chemizmu gleb a w szczególności na obserwacje zmian koncentracji metali ciężkich w glebach uprawianych rolniczo. Istotą programu badań jest uchwycenie wszelkich zależności jakie występują między wszystkimi czynnikami zanieczyszczającymi a chemizmem gleby. Badania obejmują teren całego kraju, zaś lokalizacja punktów uwzględnia zróżnicowanie z jednej strony rodzaju gleb i z drugiej czynników antropopresji. Umożliwi to opracowanie wieloletnich prognoz, pozwalających na wypracowanie właściwych metod przeciwdziałania niekorzystnym zjawiskom zanieczyszczenia gleb. Dla realizacji założonego celu przyjęto pięcioletni cykl badań. W 1995r pobrano próby z 250 stałych punktów pomiarowych zlokalizowanych na obszarach o zróżnicowanej skali zagrożenia zanieczyszczeniem.

Planuje się ciągłą cykliczną realizację badań podsystemu monitoringu gleb, którego dopiero wieloletnie obserwacje pozwolą na precyzyjne określenie zachodzących zmian w środowisku glebowym.
 
 

Przyroda

 

Informacje ogólne

Stan zasobów przyrody w Polsce

Obszary chronionej przyrody w Polsce

Ochrona gatunkowa roślin i zwierząt

Indywidualne formy ochrony przyrody

Wnioski

Informacje ogólne

Środowisko przyrodnicze Polski należy do najbogatszych w Europie zarówno pod względem ilości gatunków, jak i walorów środowiskowych. Centralne położenie naszego kraju na kontynencie europejskim, w rejonie krzyżowania się geograficznych zasięgów licznych gatunków i zbiorowisk roślinnych, z jednej strony - subatlantyckich i subkontynentalnych, a z drugiej strony - śródziemnomorskich i borealnych, sprzyja utrzymywaniu się dużej różnorodności przyrodniczej i krajobrazowej.

Przekształcenie antropogeniczne środowiska przyrodniczego jest w Polsce relatywnie mniejsze niż w krajach Europy Zachodniej. Występują tu liczne gatunki roślin i zwierząt oraz typy ekosystemów o szczególnym znaczeniu w skali Europy, w tym gatunki i ekosystemy należące do najrzadszych, najbardziej zagrożonych wyginięciem i najwrażliwszych na zmiany wywołane działalnością człowieka. Z tych powodów przyroda polska stanowi istotny składnik zasobów przyrodniczych Europy i pełni ważną rolę w systemie europejskich obszarów chronionych, a różnorodność biologiczna Polski, mierzona zarówno na poziomie różnorodności gatunkowej, jak i na poziomie różnorodności ekosystemów, należy do największych w Europie.

Środowisko przyrodnicze w Polsce jest prawnie chronione.
 
 

Stan zasobów przyrody w Polsce

 

Świat roślin

Świat zwierząt

Zagrożenia ekosystemów i gatunków. Polskie czerwone księgi roślin i zwierząt

Świat roślin

Szata roślinna Polski ukształtowała się na przestrzeni dziejów pod wpływem czynników naturalnych i działalności człowieka. Pierwotnie ok. 90% terytorium naszego kraju porastały lasy, stanowiące naturalny typ formacji roślinnej w naszej strefie geograficznej. W wyniku działalności człowieka, szczególnie w ostatnim stuleciu, nastąpiły istotne zmiany w szacie roślinnej, polegające przede wszystkim na ogólnym spadku lesistości (do ok. 28% powierzchni obecnie zajętej przez lasy) i pojawieniu się na terenach wylesionych różnorodnych roślinnych zbiorowisk zastępczych.

Przestrzenna struktura siedliskowa Polski , przedstawia się następująco:

Lasy, mimo dominacji siedlisk leśnych w Polsce, zajmują obecnie ok. 28% powierzchni kraju, a więc nieco mniej niż średnia europejska wynosząca 33%. Należy jednak podkreślić, ze po zniszczeniach wojennych powierzchnia lasów w Polsce stanowiła około 21% powierzchni kraju, i w całym okresie powojennym sukcesywnie wzrastała.

Rozmieszczenie lasów w kraju jest nierównomierne, najsilniej zalesione są strefy pojezierzy oraz góry i pogórza. Strefa nizin i wyżyn jest w dużej części odlesiona. Największe obszary naturalnych lasów zachowały się w północno-wschodniej części kraju.

Przeważająca część terytorium Polski położona jest w strefie lasów mieszanych. Przez obszar kraju przebiegają granice geograficznych zasięgów wielu gatunków roślin (w tym gatunków lasotwórczych np.: buka i świerka).

Naturalne zbiorowiska roślinności nieleśnej, zajmujące znikomą część powierzchni kraju, tworzą zespoły halofitów i roślinność wydm w pasie pobrzeża Bałtyku, roślinność torfowiskowa (występująca na większych powierzchniach, głównie w północno-wschodniej części kraju), wyspowe zbiorowiska muraw kserotermicznych (w południowej części kraju i w dolinach większych rzek) oraz murawy wysokogórskie.

Na terytorium Polski stwierdzono, na podstawie dotychczasowych badań, występowanie co najmniej 5000 gatunków grzybów i 11 000 gatunków roślin. Liczby te są zaniżone w stosunku do rzeczywistości ze względu na słabe rozpoznanie roślin niższych. Flora roślin naczyniowych (nasiennych) naszego kraju liczy ok. 2300 gatunków, a wraz z gatunkami obcymi niezadomowionymi trwale (pojawiającymi się spontanicznie) - około 3000 gatunków.

Główny zrąb naszej flory, z punktu widzenia geografii roślin, stanowią gatunki eurosyberyjskie i środkowoeuropejskie. Istotne znaczenie mają także gatunki borealne, górskie i subatlantyckie. Nielicznie występują gatunki arktyczne, atlantyckie, pontyjskie, śródziemnomorskie i irano-turańskie.

Świat zwierząt

Fauna Polski, na tle fauny krajów sąsiednich i całej Europy, wyróżnia się znaczną różnorodnością i bogactwem, obejmując liczne gatunki ginące i rzadkie na naszym kontynencie.

Według dotychczasowych badań, liczba znanych gatunków zwierząt w Polsce wynosi 33 066, ale szacuje się, że na naszym terytorium może występować około 47 000 gatunków. Cechą specyficzną fauny Polski jest znaczny udział gatunków mających na obszarze kraju granice geograficznego zasięgu występowania (wschodnią, zachodnią, północną lub południową).

Fauna bezkręgowców naszego kraju liczy około 31 000 gatunków, a kręgowców - ok. 600 gatunków, w tym 434 gatunki rozmnażające się na terenie kraju. Pozostałe to gatunki migrujące i zimujące.

Największą grupę wśród kręgowców występujących na terenie kraju stanowią ptaki - ok. 370 gatunków, w tym 229 lęgowych, oraz ssaki - ok. 90 gatunków żyjących w wolnej przyrodzie. Najwyższy stopień zagrożenia dotyczy awifauny środowisk górskich i wodno-błotnych. Wśród ssaków do najbardziej zagrożonych należą nietoperze oraz gatunki mięsożerne, a także ssaki występujące na siedliskach wodno-błotnych, oraz - w mniejszym stopniu zagrożone - na siedliskach leśnych i górskich.

Zdecydowana większość kręgowców występujących w Polsce objęta jest ochroną prawną, w tym wszystkie gatunki gadów i płazów oraz prawie wszystkie gatunki ptaków i ssaków. Na uwagę zasługują sukcesy Polski w dziedzinie ochrony zwierząt gatunków zagrożonych, m.in. restytucja żubra po pierwszej wojnie światowej, odbudowa populacji bobra i łosia po drugiej wojnie światowej, a także utrzymanie jednej z największych w Europie populacji wilka. W Polsce znajdują się także ostoje wielu rzadkich gatunków ptaków, przede wszystkim wodno-błotnych i drapieżnych, a populacje niektórych gatunków, takich jak bocian biały (Ciconia ciconia), batalion (Philomachus pugnax) czy wodniczka (Acrocephalus paludicola) należą do największych w Europie.

Zagrożenia ekosystemów i gatunków. Polskie czerwone księgi roślin i zwierząt

Działalność człowieka, zwłaszcza w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, wywarła ogromny wpływ na środowisko przyrodnicze Ziemi, naruszając jego równowagę w skali globu. Największymi zagrożeniami przyrody, nie tylko na terenie naszego kraju, są: wzrost urbanizacji i uprzemysłowienia, zanieczyszczenie wody, powietrza i ziemi, zmiany stosunków wodnych na wielką skalę oraz fragmentacja ekosystemów o charakterze naturalnym i półnaturalnym. Polska uczestniczy w międzynarodowych inicjatywach i działaniach służących ochronie przyrody. Wyrazem tego jest m.in. ratyfikowanie bądź przygotowywanie się do ratyfikacji wielu konwencji międzynarodowych dotyczących ochrony środowiska w skali globu lub kontynentu, sporządzenie tzw. czerwonych ksiąg zagrożonych i wymierających gatunków roślin i zwierząt oraz podejmowanie działań w celu ochrony występujących na terytorium kraju zasobów przyrody, stanowiących istotną część bogactwa przyrodniczego Europy.

W obliczu gwałtownego nasilenia się w ostatnich latach procesów wymierania gatunków, na niespotykaną dotąd skalę, pojawiły się w Europie inicjatywy stwierdzające konieczność podjęcia międzynarodowych działań w zakresie ochrony roślin i zwierząt zagrożonych wyginięciem. Do najbardziej zagrożonych typów ekosystemów w Polsce należą: wodne (szczególnie wody oligotroficzne), torfowiskowe i inne wilgociolubne oraz zajmujące nieduże powierzchnie ekosystemy o charakterze stepowym, występujące głównie w południowej części kraju, a także ekosystemy nadmorskich wydm piaszczystych i niektóre ekosystemy wysokogórskie narażone na silną antropopresję związaną z masowym ruchem turystycznym.

Zestawianie czerwonych ksiąg zawierających listy gatunków zagrożonych wyginięciem jest inicjatywą Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN).

Zgodnie z "Polską czerwoną księgą zwierząt" z 1992 r. spośród dobrze rozpoznanej grupy kręgowców (624 gatunki zarejestrowane w ostatnich 4 - 5 stuleciach) 115 gatunków należy do grupy wymarłych i zagrożonych. Z tego wymarło lub wycofało się z obecnego terytorium Polski 11 gatunków rozmnażających się niegdyś w kraju, 19 gatunków jest w grupie skrajnie zagrożonych i ginących, 19 - w grupie gatunków narażonych na wyginięcie, a 48 gatunków należy do skrajnie rzadkich. Za ocalone uważa się 5 gatunków kręgowców w tym np: żubr (Bison bonasus), bóbr europejski (Castor fiber) oraz kormoran (Phalacrocorax carbo). Natomiast dla pozostałych 13 gatunków nie został określony status zagrożenia. Są to gatunki sporadycznie występujące, o których brak jest dokładnych danych w Polsce np: foka szara (Halichoerus grypus).

Zagrożenie szaty roślinnej na terenie Polski jest znaczne, ale mniejsze niż w Europie, gdzie np. zagrożenie wśród roślin naczyniowych oceniane jest na ok. 30-40% gatunków, podczas gdy w naszym kraju - ok. 19% gatunków.

Liczbę gatunków roślin zagrożonych w Polsce w 1986 i w 1992 r. przedstawia tab. 3.8.1.

Tabela 3.8.1. Liczba gatunków zagrożonych w dwóch wydaniach "Listy roślin zagrożonych w Polsce" z 1986 i 1992 r.
 
 

Grupa systematyczna 

Rok wydania listy 

Liczba gatunków zagrożonych

Udział flory Polski w grupie systematycznej [%]

Glony

1986 

1992 

254 

256 

Śluzowce

1986 

1992 

88 

ok. 40 

Grzyby 

Wielkoowocnikowe

1986 

1992 

800 

1013 

ok. 20 

ok. 25 

Porosty

1986 

1992 

480 

602 

ok. 29 

ok. 38 

Wątrobowce

1986 

1992 

50 

50 

ok. 20 

ok. 20 

Mchy

1986 

1992 

121 

136 

ok. 18 

ok. 20 

Rośliny

Naczyniowe

1986 

1992 

339 

418 

ok. 15 

ok. 19 

- nie określono.
 
 

Obszary chronionej przyrody w Polsce

 

Formy ochrony przyrody

Parki narodowe

Rezerwaty przyrody

Parki krajobrazowe

Obszary chronionego krajobrazu

Formy ochrony przyrody

Ochrona przyrody w Polsce ma bardzo stare tradycje, sięgające początków państwa polskiego. Przepisy prawne jej dotyczące pojawiały się regularnie na przestrzeni wieków. Pierwszą całościową regulacją prawną była ustawa o ochronie przyrody z 1934 r. Obecnie obowiązuje ustawa o ochronie przyrody z 1991r., która stwarza duże możliwości ochrony najcenniejszych przyrodniczo obszarów dzięki zróżnicowaniu form ochrony.

Krajowy system obszarów chronionych jest od lat tworzony i rozwijany zgodnie z ideą Ekologicznego Systemu Obszarów Chronionych (ESOCh). W myśl zasad tej koncepcji dąży się do tego, aby wszystkie typy obszarów chronionych - parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe i obszary chronionego krajobrazu, a także większe kompleksy leśne, doliny rzeczne i inne tereny odgrywające istotną rolę w systemie przyrodniczym zachowywały przestrzenną ciągłość i łączność.

Zgodnie z obowiązującą ustawą o ochronie przyrody, w Polsce stosuje się następujące formy ochrony przyrody:

Pod koniec 1996 r. przypadało w Polsce 2377 m2 powierzchni prawnie chronionej na 1 mieszkańca. W ciągu ostatnich 15 lat ilość ta wzrosła prawie sześciokrotnie (tab. 3.8.3). Największą powierzchnię wśród obszarów chronionych zajmują obszary chronionego krajobrazu (o najbardziej liberalnym reżimie ochrony), następnie parki krajobrazowe, parki narodowe i rezerwaty przyrody. Najmniej liczne są nowe formy ochrony wprowadzone przez ustawę o ochronie przyrody z 1991 r.: użytki ekologiczne, stanowiska dokumentacyjne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe.

Tabela 3.8.2. Obszary chronione w Polsce w 1996 r.
 
 

Obszar 

Powierzchnia obszarów chronionych [ha] 

Powierzchnia Polski 
[%] 

Powierzchnia obszarów chronionych [%] 

Razem

9 183 199 

29,4 

100,0 

Parki narodowe

301 056 

1,0 

3,3 

Rezerwaty 

128 001 

0,4 

1,4 

Parki krajobrazowe1

2 081 982 

6,7 

22,7 

Obszary chronionego krajobrazu1

6 612 547 

21,1 

72,0 

Stanowiska dokumentacyjne

295 

0,00 

0,00 

Użytki ekologiczne

25 381 

0,08 

0,23 

Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe

33 939 

0,11 

0,37 

Tabela 3.8.3. Powierzchnia obszarów prawnie chronionych
 
 

 

Powierzchnia obszarów chronionych 

Lata

Ogółem

na 1 miesz-

kańca

[m2]

parki narodowe 

[ha]

rezerwaty przyrody
 
 

[ha]

parki krajobrazowe
 
 

[ha]

obszary chronionego

krajobrazu

[ha]

użytki ekologiczne
 
 

[ha]

stanowiska dokumentacyjne

[ha] 

zespoły przyrodniczo krajobrazowe

[ha]

1981

1 390 946

400

125 236

83 427

305 762

876 521

-

-

-

1986

3 872 316

1000

125 747

104 635

732 249

2 909 685

-

-

-

1991

6 465 502

1700

177 797

122 442

1 384 133

4 781 130

-

-

-

1996

9 183 199

2377

301 056

128 001

2 136 468

6 665 434,5

25 381

295

33 939


 
 

Parki narodowe

Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody z 1991 r. park narodowy jest obszarem chronionym wyróżniającym się szczególnymi wartościami naukowymi, przyrodniczymi, społecznymi, kulturowymi i wychowawczymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha. Na terenie parku narodowego ochronie podlega całość przyrody oraz swoiste cechy krajobrazu, a wszelkie działania w jego granicach są podporządkowane ochronie przyrody i mają pierwszeństwo przed wszystkimi innymi działaniami.

Powoływanie parków narodowych ma na celu:

Park narodowy otoczony jest zwykle otuliną, czyli strefą ochronną, stanowiącą bufor zabezpieczający przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych. Według przywołanej ustawy o ochronie przyrody może być tam utworzona także strefa ochronna zwierzyny. Parki narodowe tworzone są rozporządzeniem Rady Ministrów, a ich zarząd podlega Ministerstwu Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych
i Leśnictwa.

Obszary wchodzące w skład parków narodowych podlegają ochronie rezerwatowej w tym: ścisłej i częściowej oraz ochronie krajobrazowej. Ochrona ścisła polega na zakazie wykonywania jakiejkolwiek działalności, w tym także zabiegów ochronnych. Ochronie podlegacałość przyrody i naturalnie zachodzące procesy.

Ochrona częściowa jest ochroną czynną i polega na prowadzeniu, w zależności od potrzeb, niezbędnych zabiegów ochronnych. W jej ramach prowadzona jest ochrona wybranych zespołów roślinnych, regulowanie składu gatunkowego, przebudowa drzewostanów, ochrona ekosystemów wodnych itp.

Ochrona krajobrazowa polega na zachowaniu krajobrazu i jego składników tj: ukształtowania terenu, widoków oraz zabudowy w niezmienionym stanie. Ochroną tą objęte są tereny użytkowane rolniczo, tereny zabudowane i zajęte przez infrastrukturę techniczną (drogi itp.) oraz kulturową (cmentarze, miejsca pamięci narodowej itp.).

Do końca 1996 r. utworzono w Polsce 22 parki narodowe o łącznej powierzchni 301 056 ha, co stanowi ok. 1% obszaru Polski. W ciągu ostatnich piętnastu lat powierzchnia ta zwiększyła się prawie 2,5 raza, a najwięcej parków narodowych utworzono w latach dziewięćdziesiątych. W ciągu ostatnich pięciu lat powstało 5 parków narodowych, co prawie podwoiło powierzchnię chronioną tą formą ochrony w porównaniu do roku 1991.

W roku 1996 utworzono dwa parki narodowe: PN Bory Tucholskie i Narwiański PN oraz powiększono 6 istniejących parków, tj: Karkonoski, Pieniński, Drawieński, Świętokrzyski, Woliński i Białowieski. Przewiduje się utworzenie jeszcze kilku nowych parków narodowych, m.in. Mazurskiego, Turnickiego i Jurajskiego oraz dalsze powiększenie Białowieskiego PN.

Sześć polskich parków narodowych: Słowiński, Białowieski, Babiogórski, Bieszczadzki, Tatrzański i Karkonoski znalazło się na światowej liście rezerwatów biosfery UNESCO. Trzy ostatnie z nich, przylegające do południowej granicy kraju, tworzą wraz z przyległymi obszarami po drugiej stronie granicy transgraniczne rezerwaty biosfery (utworzone w 1992 r.). Bieszczadzki PN jest częścią trójstronnego, polsko-słowacko-ukraińskiego rezerwatu biosfery "Karpaty Wschodnie" (jest to jedyny na świecie trójstronny rezerwat przyrody), Tatrzański PN jest częścią polsko-słowackiego rezerwatu biosfery "Tatry", a Karkonoski PN jest częścią polsko-czeskiego rezerwatu biosfery "Karkonosze". W 1979 r. Białowieski PN został wpisany na listę obiektów światowego dziedzictwa dóbr kultury i przyrody (World Heritage Sites).

Tabela 3.8.4. Parki narodowe w Polsce w 1996 r.
 
 

 

 

 

 

Powierzchnia [ha] 

L.p

Nazwa parku 

Województwo

Rok utworzenia 

ogółem 

pod ścisłą ochroną 

strefy 

ochronnej 

1

Białowieski

białostockie

1932 

10 502

4 747

3 224

2

Pieniński

nowosądeckie

1932 

2 346

777

2 682

3

Tatrzański

nowosądeckie

1947 

21 164

11 514

4

Świętokrzyski

kieleckie

1950 

7 626

1 731

20 786

5

Babiogórski

bielskie

1954 

1 734

1 062

6

Ojcowski 

krakowskie

1956 

1 890

251

7 000

7

Wielkopolski

poznańskie

1957 

7 620

259

7 383

8

Kampinoski

warszawskie

1959 

36 533

4 862

47 123

9

Karkonoski

jeleniogórskie

1959 

5 573

1 718

11 265

10

Woliński

szczecińskie

1960 

10 937

165

3 368

11

Słowiński

słupskie

1967 

18 619

5 619

50 644

12

Bieszczadzki

kośnieńskie

1973 

27 834

18 425

57 150

13

Roztoczański

zmojskie

1974 

8 482

806

38 096

14

Gorczański

nowosądeckie

1981 

6 764

2 850

15

Wigierski

suwalskie

1989 

15 122

380

16

Drawieński

gorzowskie 

pilskie

1990 

11 056

368

35 590

17

Poleski

chełmskie

lubelskie

1990 

9 649

428

14 042

18

Biebrzański

łomżyńskie

suwalskie 

białostockie

1993 

59 223

2 569

66 824

19

Gór Stołowych

wałbrzyskie

1993 

6 280

49

10 575

20

Magurski

krośnieńskie

nowosądeckie

1995 

19 962

22 969

21

Bory Tucholskie

bydgoskie

1996 

4 789

10 286

22

Narwiański

białostockie

łomżyńskie

1996 

7 350

15 408

Razem

301 056

58 580

424 416


 
 

Rezerwaty przyrody

Rezerwat przyrody jest obszarem obejmującym zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym ekosystemy, określone gatunki roślin i zwierząt oraz elementy przyrody nieożywionej mające istotną wartość ze względów naukowych, przyrodniczych, kulturowych bądź krajobrazowych.

Ze względu na przedmiot ochrony wyróżnia się rezerwaty biocenotyczne (leśne, stepowe, słonoroślowe, torfowiskowe i wodne), florystyczne, faunistyczne (ssaków, ptaków, gadów, mięczaków i owadów), przyrody nieożywionej i krajobrazowe.

Rezerwaty przyrody są ustanawiane zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Minister wyznacza również organ sprawujący bezpośredni nadzór nad rezerwatem oraz precyzuje ograniczenia - zakazy i nakazy, które służą do realizacji ochrony przyrody w rezerwacie.

Pod koniec 1996 r. w Polsce istniały 1183 rezerwaty, które zajmowały powierzchnię 128 001 ha. W ciągu ostatnich piętnastu lat liczba ich zwiększyła się o 403 obiekty, co stanowi 34% wszystkich rezerwatów utworzonych w Polsce do 1981 r.. Rezerwaty są rozmieszczone na terenie kraju dość nierównomiernie .

Wielkość rezerwatów jest zróżnicowana. Ich powierzchnia waha się z reguły od kilkanastu do kilkudzięciu hektarów, choć spotyka się również rezerwaty o powierzchni bardzo małej, np. 0,1 ha. Nieliczne obiekty zajmują powierzchnię większą niż 1000 ha (przeważnie są to rezerwaty ekosystemów wodnych). Rezerwaty mogą być otoczone otulinami, chroniącymi je przed szkodliwymi wpływami z zewnątrz.

Za szczególnie cenne należy uznać rezerwaty, których walory predysponują do uznania je za obiekty o międzynarodowym znaczeniu. Na liście takich obiektów znajdują się rezerwaty ornitologiczne: "Jezioro Łuknajno", "Siedem Wysp", "Jezioro Karaś", "Jezioro Świdwie" oraz "Słońsk". Są to obszary wodno-błotne będące środowiskiem życia ptactwa wodnego o międzynarodowym znaczeniu, uznane przez Konwencję Ramsarską i umieszczone w jej spisie. Rezerwat przyrody "Jezioro Łuknajno" znalazł się na światowej liście rezerwatów biosfery UNESCO.

Parki krajobrazowe

Parki krajobrazowe są to obszary chronione ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe, a celem ich tworzenia jest zachowanie, popularyzacja i upowszechnienie tych wartości w warunkach racjonalnego gospodarowania przestrzenią. Parki krajobrazowe tworzone są na podstawie rozporządzenia wojewody. Reżim ich ochrony jest łagodniejszy od obowiązującego w parkach narodowych.

W parkach krajobrazowych chronione są z reguły nie tylko walory przyrodnicze danego obszaru, ale również jego krajobrazy kulturowe. Są to najczęściej obszary ekstensywnie użytkowane rolniczo, z tradycyjnymi formami gospodarowania, sprzyjające utrzymywaniu harmonii środowiska przyrodniczego i kulturowego. Część parków otoczona jest także tzw. otuliną, na których obszarze mogą obowiązywać pewne ograniczenia swobody gospodarowania. Parki krajobrazowe predestynowane są do rozwijania różnorodnych form turystyki i aktywnego wypoczynku, z pominięciem turystyki pobytowej o charakterze masowym lub trwale i agresywnie ingerującym w środowisko.

Pod koniec 1996r. istniało w Polsce 106 parków krajobrazowych, zajmujących łączną powierzchnię 2 136 468 ha. W ciągu ostatnich 15 lat ich liczba zwiększyła się siedmiokrotnie (tab. 3.8.5, rys. 3.8.3). Podobnie wzrosła również powierzchnia parków krajobrazowych. Stanowi ona obecnie blisko 7% powierzchni Polski.

Tabela 3.8.5. Rozwój parków krajobrazowych w Polsce
 
 

Rok 

Liczba parków 

krajobrazowych 

Powierzchnia parków 

krajobrazowycha [ha] 

Powierzchnia otulin 

[ha] 

1981 

15 

305 762 

294 760 

1986 

35 

732 249 

748 551 

1991 

74 

1 384 133 

1 126 478 

1996 

106 

2 136 468 

1 446 531 

a Powierzchnia z rezerwatami przyrody położonymi w granicach parków.

Obszary chronionego krajobrazu

Obszary chronionego krajobrazu to kolejna forma prawnej ochrony terenów o wyróżniających się cechach krajobrazowych i przyrodniczych. Status ten nadaje się różnym typom ekosystemów, aby poprzez nałożenie pewnych, stosunkowo łagodnych ograniczeń na formy gospodarowania na ich terenach, zapewnić stan względnej równowagi ekologicznej systemów przyrodniczych. Mają one najbardziej liberalnie określony reżim ochronny. Częstokroć status taki nadaje się terenom otaczającym obszary podlegające bardziej restrykcyjnym formom ochrony przyrody takim jak: rezerwaty przyrody, parki narodowe oraz parki krajobrazowe.

W końcu 1996 r. ta forma ochrony obejmowała około 6,6 mln ha (ponad 20% powierzchni kraju), (tab. 3.8.3).
 
 

Ochrona gatunkowa roślin i zwierząt

Ochrona gatunkowa ma na celu zapewnienie podstaw bezpiecznej egzystencji dzikożyjącym roślinom i zwierzętom, a w szczególności gatunkom rzadkim lub zagrożonym wyginięciem, jak też zachowanie różnorodności gatunkowej i genetycznej. Listę gatunków objętych ochroną oraz sposoby wykonywania ochrony, w tym stosowne ograniczenia, zakazy i nakazy określają odpowiednie rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.

W odniesieniu do dzikożyjących roślin objętych ochroną gatunkową zabronione jest m.in.: ich niszczenie, zrywanie, zbywanie i nabywanie, wywożenie za granicę w stanie świeżym lub przetworzonym. Ochrona całkowita roślin dzikorosnących obejmuje: 5 gatunków drzew, 20 gatunków krzewów i ok. 200 gatunków roślin zielnych, a ponadto liczne gatunki grzybów i porostów. Ochroną częściową objęte są niektóre rośliny lecznicze, które mogą być pozyskiwane do celów gospodarczych, jednak wyłącznie przez osoby posiadające stosowne zezwolenie wojewódzkiego konserwatora przyrody.

Ochrona gatunkowa zwierząt polega m.in. na wprowadzaniu zakazów: zabijania, chwytania, przetrzymywania, płoszenia, niszczenia gniazd, nor, barłogów i żeremi itp. Dotyczy to wszystkich osobników z gatunków uznanych za chronione oraz ich gąsienic, piskląt i jaj. Zakazany jest też handel chronionymi zwierzętami (żywymi i martwymi), a także ich preparowanie. Chwytanie i zabijanie zwierząt chronionych do celów naukowych może być dopuszczone tylko po uzyskaniu zezwolenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa. Ochronie gatunkowej zwierząt podlegają gatunki reprezentujące różne grupy systematyczne, takie jak: pająki, owady, mięczaki, krągłouste, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki (w tym walenie i płetwonogie). Ochroną gatunkową objętych jest obecnie 125 taksonów - gatunków, rodzajów i rzędów należących do fauny krajowej .

W drodze rozporządzenia wprowadzono m.in. strefową ochronę miejsc rozrodu i stałego przebywania siedemnastu gatunków ptaków drapieżnych oraz dwóch gatunków gadów: węża Eskulapa (Elaphe longissima) oraz żółwia błotnego (Emys orbicularis). Wokół gniazd tych gatunków wyznacza się 200-metrową strefę ochronną, którą w okresie od 1 lutego do 31 sierpnia dodatkowo rozszerza się do 500 m.

Ptaki i ssaki łowne chronione są odrębnymi przepisami prawa łowieckiego.
 
 

Indywidualne formy ochrony przyrody

Spośród form ochrony indywidualnej najdłuższą tradycję ma ochrona obiektów przyrodniczych, tzw. pomników przyrody. Ustawa o ochronie przyrody z 1991 r. wprowadziła ponadto nowe formy ochrony indywidualnej, tj. użytki ekologiczne, stanowiska dokumentacyjne i zespoły przyrodniczo- krajobrazowe. Indywidualne formy ochrony przyrody ustanawiane są w drodze rozporządzenia wojewody lub uchwały rady gminy.

Pomnikami przyrody mogą być pojedyncze obiekty przyrodnicze, a także ich zespoły, jeśli odpowiadają kryteriom wartości przyrodniczej i unikalności występowania. W szczególności obiekty te powinny odznaczać się szczególnymi wartościami naukowymi, kulturowymi, historyczno-pamiątkowymi lub krajobrazowymi oraz indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów przyrody.

Najliczniejszą grupę pomników przyrody stanowią drzewa i głazy narzutowe. Mogą być nimi także skałki, aleje, groty, jaskinie, czy wodospady. Ogółem zarejestrowanych jest obecnie w Polsce 30 205 pomników przyrody, z czego 23 010 stanowią pojedyncze drzewa (tab. 3.8.6).

Tabela 3.8.6. Pomniki przyrody w Polsce
 
 

Rok 

Ogółem

Pojedyncze drzewa 

Grupy drzew 

Aleje 

Głazy narzutowe

Skałki, groty, jaskinie itp.

1981 

12 333 

8 944 

2 053 

307 

720 

309 

1986 

15 033 

10 610 

2 675 

400 

852 

496 

1991 

19 985 

14 373 

3 410 

510 

950 

742 

1996 

30 205 

23 010 

4 537 

742 

1 109 

807 

Użytki ekologiczne wyznacza się w celu ochrony pozostałości ekosystemów mających znaczenie dla zachowania unikatowych zasobów genowych i typów środowisk tj: naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne "oczka wodne", kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nie użytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce itp. Zgodnie ze stanem na koniec grudnia 1996 r. istnieje w Polsce 3356 użytków ekologicznych o łącznej powierzchni  25 381 ha.

Stanowiska dokumentacyjne to ważne pod względem naukowym i dydaktycznym miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzeń skamieniałości lub tworów mineralnych oraz fragmenty eksploatowanych i nieczynnych wyrobisk powierzchniowych i podziemnych. Aktualna liczba stanowisk dokumentacyjnych wynosi 48. Najwięcej stanowisk dokumentacyjnych występuje w województwie przemyskim (14) oraz kieleckim (10).

Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe zajmują obecnie powierzchnię 33 939 ha. Ogółem zarejestrowanych jest ich w Polsce 108. Tą formą ochrony objęte są wyjątkowo cenne fragmenty krajobrazu naturalnego i kulturowego w celu zachowania jego wartości estetycznych.
 
 

Wnioski

Walory przyrodnicze Polski uważane są za bardzo wysokie, zwłaszcza na tle Europy Zachodniej. Składają się na nie liczne, a jednocześnie cenne pod względem przyrodniczym i krajobrazowym ekosystemy oraz wysoki poziom różnorodności biologicznej. Występują tu rzadkie gatunki roślin i zwierząt, gdzie indziej nieobecne i często zagrożone w skali kontynentu. Powierzchnia obszarów chronionych o zróżnicowanym statusie, obejmujących ponad 1/4 kraju, stawia Polskę pod tym względem na jednym z pierwszych miejsc w Europie

System obszarów chronionych, rozwijany zwłaszcza od II połowy lat 80-tych służy zachowaniu cennych, a niekiedy wręcz unikalnych walorów przyrodniczych Polski. Powierzchnia obszarów chronionych wzrosła w ciągu ostatnich 15 lat ponad sześciokrotnie. W tym okresie siedmiokrotnie wzrosła liczba i powierzchnia parków krajobrazowych, ponad 1,5-krotnie zwiększyła się liczba parków narodowych (w samym tylko 1996 roku utworzono dwa nowe parki) i liczba rezerwatów. Dane te odzwierciedlają stopień zaangażowania Państwa w działania na rzecz ochrony przyrody.

Zapewnienie odpowiedniej skuteczności działań w dziedzinie zachowania różnorodności biologicznej wymaga także współdziałania na poziomie międzynarodowym. Stopień rozpoznania walorów środowiska przyrodniczego w Polsce oraz opracowane koncepcje jego ochrony pozwalają na partnerską współpracę w tej dziedzinie z innymi państwami. Polska bierze aktywny udział w licznych międzynarodowych przedsięwzięciach i programach na rzecz ochrony przyrody w Europie i na świecie, a także jest inicjatorem współpracy w tej dziedzinie z najbliższymi sąsiadami. Nasz kraj uczestniczy m.in. w tworzeniu europejskiej sieci obszarów chronionych (Natura 2000, ECONET).

Inną międzynarodową inicjatywą jest program MaB (Man and Biosphere), któremu patronuje UNESCO. Zgodnie z jego założeniami tworzona jest światowa sieć rezerwatów biosfery, do której w Polsce należy 7 obiektów: jeden rezerwat przyrody ("Jezioro Łuknajno") i sześć parków narodowych, w tym trzy wchodzące w skład transgranicznych obszarów chronionych. Na zachodnim pograniczu Polski funkcjonuje polsko-niemiecki obszar chroniony "Dolna Odra", obejmujący park narodowy po stronie niemieckiej i dwa parki krajobrazowe po stronie polskiej.
 
 

Lasy

 

Informacje ogólne

Zasoby leśne i ich eksploatacja

Stan zdrowotny lasów

Zagrożenia

Wnioski

Informacje ogólne

Lasy stanowią najwyżej zorganizowany, wyodrębniający się strukturalnie, funkcjonalnie i fizjonomicznie typ roślinności. Lasy, będące od zarania dziejów podstawą egzystencji człowieka, pełnią bardzo ważne funkcje: przyrodniczą, gospodarczą, społeczną i estetyczną. Chociaż niegdyś porastały niemalże cały obszar kraju, obecnie zajmują około 28,1% powierzchni całkowitej Polski, co stanowi około 8779 tys. ha (tab. 3.9.1).

Zbiorowiska leśne zostały silnie przekształcone na skutek działalności człowieka, głównie z powodu zmniejszenia ich areału, zniekształcenia naturalnych fitocenoz leśnych i tworzenia często jednogatunkowych drzewostanów w wyniku preferowania sosny lub świerka w gospodarce leśnej. Mimo to lasy w Polsce są nadal miejscem występowania rodzimych gatunków flory i fauny oraz biocenoz o charakterze naturalnym i odznaczają się często dużymi walorami przyrodniczymi.

Tabela 3.9.1. Powierzchnia lasów i lesistość.
 
 

Wyszczególnienie

Lata 

 

1980 

1985 

1990 

1996 

Powierzchnia lasów [tys. ha]

8622,3 

8653,9 

8693,9 

8779,3 

Powierzchnia lasów na 1 mieszkańca [ha]

0,241 

0,234 

0,228 

0,227 

Lesistość [%]

27,6 

27,7 

27,8 

28,1 


 
 

Zasoby leśne i ich eksploatacja

W minionych dziesięcioleciach nastąpiło silne rozdrobnienie powierzchni leśnych. Obecnie w Polsce występuje 45 wielkich obszarów leśnych o charakterze puszczańskim. Resztę stanowią przeważnie małe i średnie pod względem powierzchni lasy. Puszcze, będące głównymi ostojami zasobów leśnych, skupiają się przede wszystkim na górzystym południu kraju, w północno-wschodniej jego części i przy zachodniej granicy Polski. Centralna część kraju jest słabiej zalesiona - dominują tu małe i średnie kompleksy leśne.

Stuktura siedliskowa terenów leśnych w Polsce przedstawia się następująco: zdecydowanie dominują siedliska borowe, zajmując około 2/3 powierzchni leśnej, pozostałe - to siedliska lasów liściastych. Obszary lasów liściastych w Polsce zostały na przestrzeni dziejów w większości wylesione i przeznaczone do użytkowania rolniczego.

Różnorodność zbiorowisk roślinnych w lasach Polski jest bardzo duża. Zgodnie z przyjętą w kraju systematyką zbiorowisk roślinnych, należą one głównie do 4 klas i 58 zespołów, nie licząc zróżnicowania w obrębie zespołów.

Lasy w Polsce odznaczają się obecnie zbyt dużym udziałem drzewostanów młodych i średniego wieku. Według tabeli 3.9.2 przedstawiającej strukturę wiekową drzewostanów w 1996 r. lasy w wieku powyżej 80 lat zajmują jedynie 16,8% powierzchni leśnej kraju (1468 tys. ha), a w wieku do 40 lat aż 42,5% (3723 tys. ha). Stwierdza się jednak stały wzrost przeciętnego wieku drzewostanów, który obecnie wynosi 51 lat; w Lasach Państwowych - 55 lat, a w lasach prywatnych - 37 lat. Upowszechnianie w kraju gospodarki leśnej na podstawach ekologicznych (m.in. polegającej na podnoszeniu wieku rębności drzewostanów) sprzyja dalszej poprawie tej sytuacji.

Tabela 3.9.2. Struktura wiekowa drzewostanów według klas drzewostanów w 1996 r.
 
 

Struktura wiekowa drzewostanów wg klas wiekowych [lata] 

Powierzchnia [tys. ha] 

Udział poszczególnych klas wiekowych [ %]

Ogółem

8756 

100 

Klasa I (1-20)

1522 

17,4 

Klasa II (21-40)

2201 

25,1 

Klasa III (41-60)

1886 

21,5 

Klasa IV (61-80)

1519 

17,4 

Klasa V (81 i więcej)

1468 

16,8 

Halizny, zręby i płazowizny

160 

1,8 

W strukturze gatunkowej drzewostanów (tab. 3.9.3) odznacza się nadmierna przewaga gatunków iglastych w stosunku do struktury siedliskowej terenów pokrytych lasem. Drzewa iglaste zajmują 77,5% (6788 tys. ha) powierzchni zalesionej, a drzewa liściaste - 22,5% (1968 tys. ha). Według raportu Lasów Państwowych na znacznej części powierzchni leśnej poddano już przebudowie skład gatunkowy drzewostanów, a także wprowadzono podszyty wzbogacające strukturę biocenoz leśnych. Działania te będą kontynuowane. Na przestrzeni ostatnich 50 lat struktura gatunkowa lasów systematycznie się poprawiała: udział gatunków liściastych w drzewostanach zwiększył się od ok. 13% w 1945 r. do 22,5% w 1996 r.

Zdecydowana większość lasów stanowi własność państwową, należącą głównie do Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe - około 83% (7282 tys. ha) powierzchni leśnej. Lasy prywatne zajmują tylko 17% (1497 tys. ha) powierzchni leśnej. Taka struktura własnościowa lasów jest bardzo korzystna, ponieważ wprowadzanie zgodnie z leśną polityką ekologiczną państwa zasad zrównoważonego rozwoju do gospodarki leśnej jest łatwiejsze na terenach lasów państwowych.

Tabela 3.9.3. Struktura gatunkowa drzewostanów według grup rodzajowych drzew w 1996 r.
 
 

Struktura gatunkowa 

Powierzchnia [tys. ha] 

Udział poszczególnych gatunków [ %]

Ogółem

8756 

100 

Drzewa iglaste ogółem

6788 

77,5 

Sosna i modrzew

6063 

69,2 

Świerk

510 

5,8 

Jodła i jedlica

215 

2,5 

Drzewa liściaste ogółem

1968 

22,5 

Dąb, jesion, klon, jawor, wiąz

538 

6,1 

Buk

358 

4,1 

Grab

37 

0,4 

Brzoza i robinia akacjowa

521 

6,0 

Olcha

464 

5,3 

Osika, lipa, wierzba i topola

50 

0,6 

Pozytywnym faktem zgodnie z ustawą o lasach z 1991 r. jest uznanie w 1997r. 37,8% powierzchni lasów w kraju za lasy ochronne podczas gdy w 1980 r. zajmowały one jedynie 20,2%. Stanowią one około 48% lasów państwowych. Zgodnie z raportem LasówPaństwowych udział powierzchniowy lasów ochronnych systematycznie się zwiększa. Lasy ochronne pełnią funkcje: glebochronne, wodochronne, zdrowotno-rekreacyjne, zmniejszają odziaływanie zanieczyszczeń powietrza. Na obszarze lasów ochronnych obowiązują ograniczenia gospodarcze określone przez Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.

Lasy są też bardzo ważnym i cennym składnikiem krajowych obszarów chronionej przyrody, utworzonych na mocy ustawy o ochronie przyrody. Znaczna część kompleksów leśnych w Polsce znajduje się w granicach parków narodowych, parków krajobrazowych, rezerwatów przyrody i obszarów chronionego krajobrazu, a ich udział procentowy w powierzchni tych obszarów systematycznie wzrastał w wieloleciu 1980-1996 (tab. 3.9.4). W najbliższej przyszłości planowane jest objęcie ochroną dalszych obszarów leśnych zgodnie z wypracowaną w Polsce filozofią Ekologicznego Systemu Obszarów Chronionych.

Tabela 3.9.4. Lasy na obszarach chronionej przyrody.
 
 

Rodzaj obszaru chronionej 

Lata 

przyrody 

1980

1985

1990

1996

Parki narodowe: 

  • powierzchnia [tys. ha]

118,9

125,8

165,9

301,0

w tym lasy: [tys.ha] 

% pow. parków narodowych

82,9 

69,7

88,6 

70,4

118,8 

71,6

183,7 

61,0

Rezerwaty przyrody: 

  • powierzchnia [tys. ha]
  • w tym rezerwaty leśne [tys. ha]
  • % pow. rezerwatów

75,3 

16,7 

22,2

104,6 

27,2 

26,0

117,0 

35,9 

30,7

128,0 

43,6 

34,1

Parki krajobrazowe: 

  • powierzchnia [tys. ha]
  • w tym lasów [tys. ha]
  • % pow. parków krajobrazowych

236,4 

109,8 

46,4

614,3 

342,2 

55,7

1215,4 

687,7 

56,6

2136,4 

1149,3 

53,8

Obszary chronionego krajobrazu: 

  • powierzchnia [tys. ha]
  • w tym lasów [tys. ha]
  • % pow. obszarów chron. krajob.

642,3 

283,4 

44,1

2030,5 

944,2 

46,5

4574,8 

2113,8 

46,2

6665,4 

2860,2 

42,9

Na szczególną uwagę zasługuje utworzenie w latach 1995-1996 Leśnych Kompleksów Promocyjnych (LKP) na terenie PGL Lasy Państwowe w celu prowadzenia modelowej gospodarki leśnej opartej na zasadach ekorozwoju. Obecnie istnieje 10 Leśnych Kompleksów Promocyjnych o łącznej powierzchni 445 tys. ha (6,1% powierzchni lasów państwowych ): Lasy Puszczy Białowieskiej, Lasy Oliwsko-Darżlubskie, Bory Tucholskie, Lasy Puszczy Kozienickiej, Lasy Puszczy Bukowej i Goleniowskiej, Lasy Gostynińsko-Włocławskie, Bory Lubuskie, Lasy Rychtalskie, Lasy Janowskie i Lasy Beskidu Śląskiego. Planowane jest utworzenie dalszych 8 LKP, a łączna ich powierzchnia wyniesie wtedy około 750 tys. ha, czyli ok. 10,0% powierzchni lasów zarządzanych przez Lasy Państwowe.

W tabeli 3.9.5 prezentowane są dane dotyczące wielkości użytkowania lasów. Począwszy od lat powojennych aż do roku 1989 użytkowanie lasów w Polsce było stosunkowo wysokie. W latach 1990-1991 nastąpiło zmniejszenie pozyskania grubizny w lasach, natomiast w latach następnych pozyskanie grubizny ponownie wzrosło i utrzymuje się na zbliżonym poziomie. Przeciętne roczne rozmiary pozyskania drewna kszałtowały się na poziomie 1-3 % jego zasobów na pniu i nie przekroczyły poziomu bieżącego przyrostu miąższości drzewostanów.

Tabela 3.9.5. Pozyskanie drewna w Polsce.
 
 

Lata 

Pozyskanie grubizny 

[tys. m3

Pozyskanie grubizny