Efekt cieplarniany

Spis treści

WSTĘP
GLOBALNA SZKLARNIA
Mechanizm efektu szklarniowego
Prognozowane skutki globalnego ocieplenia
Zmiany klimatu w Polsce
Spory wokół globalnego ocieplenia
KONWENCJA KLIMATYCZNA
Najważniejsze postanowienia Konwencji Klimatycznej
Konferencje stron Konwencji Klimatyczne
Przyszłość Konwencji Klimatycznej
POLSKA WOBEC PROBLEMÓW OCIEPLENIA GLOBALNEGO
Realizacja zobowiązań wynikających z Konwencji Klimatycznej
Jak zmniejszyć emisję gazów cieplarnianych
Sytuacja energetyczna Polski
PODSUMOWANIE
Wnioski - potrzeba decyzji politycznych

Globalne zmiany klimatyczne powodowane nadmierną emisją do atmosfery gazów cieplarnianych, a zwłaszcza dwutlenku węgla mogą doprowadzić do zachwiania równowagi ekologicznej w skali całej planety. To jeden z najpoważniejszych problemów - ekologicznych, gospodarczych i społecznych - naszych czasów. To także test na zdolność do współpracy międzynarodowej. Żaden kraj, choćby najpotężniejszy, nie upora się z globalnym ociepleniem w pojedynkę. By zapobiec niebezpiecznym zmianom klimatycznym społeczność międzynarodowa zobowiązała się do stabilizacji emisji CO₂ podpisując w 1992 r. Ramową Konwencję NZ w Sprawie Zmian Klimatu. Stroną Konwencji jest również Polska. Jednak według zgodnej opinii naukowców dotychczasowe wysiłki na rzecz powstrzymania globalnego ocieplenia są niewystarczające. W grudniu 1997 w Kioto zbiorą się przedstawiciele 160 państw by zadecydować o dalszych losach Konwencji. Wielu obserwatorów oczekuje przyjęcia nowego Protokołu stawiającego bardziej rygorystyczne limity emisji. Wzywa do tego Unia Europejska i liczne kraje rozwijające się. Nowe inicjatywy napotykają jednak opór państw, których gospodarki uzależnione są od cen i dostępności surowców energetycznych. Czy w Japonii uda się dokonać przełomu w światowej polityce ochrony klimatu?
Niniejszy Raport zajmuje się analizą powyższych zagadnień. Przytacza informacje o mechanizmie globalnego ocieplenia i jego możliwych konsekwencjach. Przybliża szczegóły Konwencji Klimatycznej, informuje też kto jest kim w światowych negocjacjach klimatycznych. Szczególną uwagę poświęca problemom sektora energetycznego - głównego winowajcy nadmiernych emisji gazów szklarniowych. Konkluzje, odnoszące się do polityki ochrony klimatu widzianej z perspektywy Polski, wskazują na celowość podejmowania działań na rzecz ograniczania emisji CO₂. W dziele tym większą niż dotychczas rolę mógłby odegrać Sejm.

WSTĘP

Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte naszego stulecia przyniosły znaczny wzrost zainteresowania globalnymi problemami ekologicznymi spowodowanymi zwiększającą się presją człowieka na środowisko. Naukowcy, politycy i zwykli obywatele coraz częściej obawiają się, czy nasza obecna działalność nie doprowadzi do zachwiania równowagi biologicznej w skali całej planety. Jednym z najżywiej dyskutowanych zagrożeń tego rodzaju jest zjawisko ocieplenia globalnego. Jego możliwe konsekwencje obejmują znaczny wzrost temperatury, podniesienie poziomu mórz i oceanów, pustynnienie, zakłócenie naturalnego rytmu i wielkości opadów, wymieranie gatunków i wiele innych zjawisk, których natury nie jesteśmy w stanie obecnie przewidzieć. Główną przyczyną globalnego ocieplenia jest wzrost stężenia w atmosferze gazów cieplarnianych: dwutlenku węgla, metanu, podtlenku azotu i freonów. Otulają one Ziemię niczym kołdra, powstrzymując naturalne ciepło planety przed wypromieniowaniem. Człowiek spalając węgiel, ropę i gaz uwalnia do atmosfery dodatkowe ilości tych gazów. Kołdra robi się coraz grubsza. Za gruba.
Według zgodnej opinii większości naukowców proces globalnego ocieplenia już się rozpoczął. Siedem najcieplejszych lat w historii przypadło na ostatnią dekadę. Średnia temperatura powietrza przy powierzchni Ziemi podnosi się coraz szybciej. Skutkiem globalnego ocieplenia jest nasilanie się częstotliwości ekstremalnych zdarzeń pogodowych. Klimat staje się bardziej gwałtowny i mniej przewidywalny. Katastrofy naturalne, takie jak huragany, susze, czy choćby dramatyczna powódź, która nawiedziła tego roku Polskę zdarzają się coraz częściej i dotykają coraz większych obszarów. Według danych firm ubezpieczeniowych połowa wartości szkód wyrządzonych przez klęski żywiołowe w ciągu ostatnich czterdziestu lat przypada na lata dziewięćdziesiąte. Straty materialne, które mogą powstać na skutek podwojenia się koncentracji CO₂ w atmosferze szacowane są na 50-120 miliardów dolarów rocznie.
Główne gazy cieplarniane powstają w rozmaitych procesach przemysłowych, przy produkcji energii, w rolnictwie. Nie ma społeczeństwa, które nie przyczyniałoby się do ich emisji, choć oczywiście udział jednych krajów jest większy niż innych. W tym sensie globalne zmiany klimatyczne są zjawiskiem prawdziwie ogólnoświatowym. Również czas i zasięg ich oddziaływania są nieporównywalne z żadnym innym problemem ekologicznym. O ile negatywne efekty większości zanieczyszczeń dają o sobie znać dość szybko, to ocieplenie globalne jest procesem powolnym i długotrwałym (w naszej ludzkiej skali), a wynikłe zeń zmiany mogą mieć charakter nieodwracalny.
Ludzkość, pomimo znacznej dozy niepewności co do tempa, skali i możliwych kosztów zmian klimatycznych, zaczęła podejmować pierwsze kroki, które mają zapobiec globalnemu ociepleniu. W czasie konferencji Szczyt Ziemi w Rio de Janeiro przyjęta została Konwencja Klimatyczna, której celem jest "osiagnięcie stabilizacji stężenia w atmosferze gazów cieplarnianych na takim poziomie, który zapobiegnie niebezpiecznym antropogenicznym oddziaływaniom na system klimatyczny". Zobowiązała ona państwa rozwinięte do działań na rzecz stabilizacji emisji CO₂ na poziomie z 1990 r. Badania wskazują jednak, że konieczne jest dużo bardziej zdecydowane postępowanie. Zachowanie obecnej koncentracji gazów szklarniowych w atmosferze wymagałoby redukcji ich antropogenicznych emisji o 50- 60%. Czy jest to w ogóle wykonalne? Wielu badaczy twierdzi, że tak, choć wymagać to będzie rewolucyjnych zmian w dziedzinie energetyki, transportu, modeli konsumpcji.
W grudniu 1997 r. odbędzie się Trzecia Konferencja Klimatyczna. Oczekuje się, że przyjmie ona dodatkowy protokół do Konwencji Klimatycznej, w którym po raz pierwszy sformułowane zostaną prawnie wiążące limity emisji CO₂. Kraje uprzemysłowione, w tym Polska, zobowiązane zostaną do ograniczenia swoich emisji o 10- 15%. Niektórzy już dziś dobrowolnie podejmują dużo dalej idące wyzwania. Na przykład rząd i parlament Danii przyjęły program redukcji emisji gazów cieplarnianych o połowę do roku 2030. Trzeba mieć nadzieję, że świat podąży za ich przykładem.
W opracowaniu poniższym koncentrujemy uwagę na emisjach dwutlenku węgla, który odgrywa decydującą rolę w procesach globalnego ocieplenia. Udział innych gazów jest również istotny, ale polityka ochrony klimatu nie będzie skuteczna, jeśli nie doprowadzi do ograniczenia emisji CO₂ powstającego w wyniku spalania paliw kopalnych. Wokół tego zagadnienia koncentrują się najważniejsze problemy ekonomiczne i polityczne, z którymi uporać się musi międzynarodowa ekologiczna dyplomacja. Co więcej, skuteczne rozwiązania zaprojektowane dla przeciwdziałania zmianom klimatu będą mogły stanowić model przydatny w innych wielkich debatach dotyczących ochrony środowiska w skali całej planety.
Opracowanie poniższe składa się z czterech części; pierwsza z nich omawia przyczyny i fizyczny mechanizm globalnego ocieplenia oraz niektóre z jego możliwych skutków. Kolejna część poświęcona jest Konwencji Klimatycznej - najważniejszej międzynarodowej umowie, której celem jest zapobieżenie globalnemu ociepleniu. Omawiamy jej najważniejsze postanowienia, historię i stan prac poprzedzający Trzecią Konferencję Stron z punktu widzenia najważniejszych aktorów klimatycznej dyplomacji. Szczególne miejsce poświęcamy Unii Europejskiej, której działania na rzecz ochrony klimatu mogą mieć istotne znaczenie i implikacje dla polskiej polityki ekologicznej. Ostatnia część opracowania stara się ocenić polską strategię redukcji emisji gazów cieplarnianych, a zwłaszcza jej związki z polityką energetyczną państwa. Zwraca przy tym uwagę na rolę, jaką w polityce ochrony klimatu odgrywa Sejm.

2. GLOBALNA SZKLARNIA

2.1 Mechanizm efektu szklarniowego

Niemal całe ciepło docierające do powierzchni Ziemi pochodzi od Słońca. Energia wnętrza Ziemi nie wpływa na ogólny bilans temperatury na powierzchni. W docierającym do Ziemi promieniowaniu dominują fale o długości między 0,4 a 0,7 mikrometrów (widoczne dla oka ludzkiego). Dodatkowo, niewielka część, około 7%, emitowana jest w postaci krótszych fal nadfioletowych oraz dłuższych fal podczerwonych, i - znacznie dłuższych - radiowych. O temperaturze powierzchni Ziemi decyduje widzialne spektrum fal. Pod ich wpływem ogrzewa się ona do średniej temperatury +15 ^oC. Naturalna emisja Ziemi odbywa się w postaci promieniowania podczerwonego (cieplnego). Fale te wypromieniowywane w przestrzeń kosmiczną ochładzają powierzchnię Ziemi. Ich wypromieniowanie nie jest jednak pełne. Są one częściowo absorbowane w atmosferze przez parę wodną, dwutlenek węgla i inne gazy, które nagrzewają się i same wypromineniowują ciepło, zwracając jego część ku powierzchni. W ten sposób ciepło nie ucieka, a Ziemia ogrzewa się. Zjawisko to, nazywane efektem cieplarnianym lub szklarniowym, ma charakter naturalny, dzięki niemu temperatura na powierzchni Ziemi jest o 15-30 ^oC wyższa niż wynikałoby to z prostego bilansu dostarczanej energii słonecznej. Dla porównania średnia temperatura powierzchni Księżyca (otrzymującego w przeliczeniu na jednostkę powierzchni podobną dawkę energii słonecznej, ale pozbawionego atmosfery) wynosi -18 ^oC, czyli ponad 30 ^oC mniej niż ziemska.
Skład atmosfery nie jest stały, od około 100 lat obserwuje się stale zwiększającą się akumulację gazów cieplarnianych. Zjawisko to wiązane jest z powszechną industrializacją, wzrostem liczby mieszkańców Ziemi, wycinaniem olbrzymich kompleksów leśnych. W rezultacie do atmosfery uwalnia się zwiększona ilość dwutlenku węgla, co wzmaga naturalny efekt szklarniowy i prowadzi do zmian w światowym systemie klimatycznym. Dokładne badania pęcherzyków powietrza uwięzionych w lodach polarnych pozwoliły ustalić, że dwadzieścia tysięcy lat temu (maksimum zasięgu ostatniego zlodowacenia) zawartość CO₂ w powietrzu wynosiła ok. 200 ppm (części na milion) wobec 280 ppm w początkach XIX wieku i 360 ppm dziś. Głównym antropogenicznym źródłem gazów szklarniowych jest produkcja energii oparta na paliwach kopalnych, procesy spalania w silnikach spalinowych, emisja metanu w czasie wydobycia węgla i ze składowisk odpadów, emisje z rolnictwa. Innym czynnikiem wzmagającym efekt cieplarniany jest wycinanie lasów, które w procesie fotosyntezy pochłaniają duże ilości CO₂. Obok rosnącej emisji CO₂ człowiek emituje do atmosfery także inne gazy potęgujące efekt szklarniowy: metan, tlenki azotu, ozon troposferyczny, a także halony (w tym CFC) nie występujące w przyrodzie w sposób naturalny. Potencjał cieplarniany tych związków jest niejednokrotnie dużo wyższy niż dwutlenku węgla. Na przykład jedna molekuła N₂O daje efekt podobny do działania ponad 200 molekuł CO₂; w przypadku molekuł sztucznych gazów takich jak CFC-11 czy CFC-12 stosunek ten wynosi nawet jeden do kilkunastu tysięcy.

2.2 Prognozowane skutki globalnego ocieplenia

Zjawisko postępującego wzrostu temperatury towarzyszącego zwiększającej się koncentracji w atmosferze gazów takich jak dwutlenek węgla zostało przewidziane jeszcze w ubiegłym stuleciu przez szwedzkiego fizyka Arhenniusa. Niemniej jednak dopiero systematyczne obserwacje i rozwój światowej sieci meteorologicznej w drugiej połowie XX wieku pozwoliły na praktyczne monitorowanie zmian klimatu zachodzących w skali globalnej. Dzisiaj naukowcy nie mają już wątpliwości: średnia temperatura przy powierzchni Ziemi rośnie; w ciągu ostatniego wieku wzrost ten wyniósł co najmniej 0,5 ^oC (ilustruje to zamieszczony poniżej wykres). W znacznej mierze można przypisać go emitowanym przez człowieka gazom cieplarnianym.

Według prognoz, przed końcem przyszłego stulecia koncentracja CO₂ może osiągnąć 800-1200 ppm, a średnie temperatury będą wyższe o 1,5-4 ^oC niż obecnie. Oznacza to, że w nieodległej przyszłości świat może stać się cieplejszy niż kiedykolwiek przedtem w ciągu całego okresu rozwoju ludzkiej cywilizacji. Destablizacja klimatu może przynieść zwiększoną częstotliwość występowania klęsk żywiołowych, takich jak powodzie, katastrofalne susze, huragany. Zagrożeniu może ulec bezpieczeństwo żywnościowe wielu regionów świata. Podnoszący się poziom mórz i oceanów zagrozi wybrzeżom, portom i społecznościom nadmorskim. Zmiany klimatyczne odbiją się na cyklu życiowym i rozprzestrzenieniu licznych gatunków roślin i zwierząt. Niektórym z nich grozi zagłada. Inne mogą opanować nowe środowiska. Doprowadzić to może do zwiększania się zasięgu wielu chorób tropikalnych. Według World Watch Institute można oczekiwać, że globalne ocieplenie przyczyni się do miliona dodatkowych śmiertelnych przypadków malarii rocznie jeszcze przed rokiem 2050.
Jednym z przewidywanych efektów ocieplenia się klimatu jest podniesienie się poziomu mórz związane z topnieniem polarnych czap lodowych. Proces ten już się rozpoczął - w ciągu ostatniego stulecia poziom oceanu światowego podniósł się o kilkanaście centymetrów. W lutym 1995 r. naukowcy z brytyjskiej służby antarktycznej obserwowali oderwanie się od leżącego u podstawy Półwyspu Antarktycznego szelfowego lodowca Rossa olbrzymiej kry lodowej wielkości połowy województwa warszawskiego. Niektóre scenariusze przewidują wzrost poziomu morza nawet o 1,5 metra w ciągu następnego wieku. Bardziej umiarkowane prognozy mówią o 20 cm do roku 2030 i 60 cm w całym przyszłym wieku. Wobec takich zmian w najtrudniejszej sytuacji znalazłyby się kraje wyspiarskie, położone na niskich atolach koralowych (takie jak np. Malediwy, których najwyższe wzniesienie nie przekracza kilku metrów npm). Grozi im fizyczna zagłada jeszcze przed końcem przyszłego stulecia.W istotny sposób ucierpiałyby również najżyźniejsze i najgęściej zaludnione obszary położone w deltach wielkich rzek, takie jak delta Nilu czy Gangesu i Brahmaputry.
Prawdopodobne jest, że tempo globalnego ocieplenia ulegać będzie przyspieszeniu nie tylko w wyniku zwiększających się antropogenicznych emisji gazów szklarniowych, ale również na skutek dodatnich sprzężeń zwrotnych wbudowanych w mechanizm efektu szklarniowego: spodziewane ocieplenie przyniesie większe parowanie, a z kolei większy udział pary wodnej w atmosferze będzie wzmacniał siłę efektu cieplarnianego. Inny, podobnie działający mechanizm może polegać na cofaniu się w wyniku ocieplenia powierzchni zajmowanych przez śniegi i pływający lód morski; obszary takie w wyniku zmniejszonego wskaźnika odbicia promieni słonecznych będą kumulować więcej energii słonecznej, wypromieniowywanej następnie w postaci pochłanianych przez gazy szklarniowe fal podczerwonych. W świecie "cieplarnianym" może zmniejszyć się aktywność prądów oceanicznych i cyrkulacji wód. To z kolei ograniczy ilość CO₂ dostającego się do wód oceanicznych, zwiększy zaś jego udział w atmosferze. Cieplejszy ocean to również mniejsza rozpuszczalność gazów w wodzie - to kolejne przykłady sprzężeń zwrotnych grożących w razie uruchomienia spirali globalnego ocieplenia.
Choć niektórzy twierdzą, że nadejście cieplejszego klimatu byłoby korzystne, bowiem pozwoliłoby na wykorzystanie rolnicze olbrzymich subpolarnych obszarów Syberii i Kanady, to generalnie dominuje pogląd, że ocieplenie globalne może przynieść zdecydowanie więcej strat niż korzyści. Większość z nich wiąże się z naruszeniem stabilności warunków, do których przystosowała się i w których funkcjonuje ludzka cywilizacja. Zbyt szybkie zmiany (a przewidywana dynamika ocieplenia jest bardzo wysoka) nie pozostawią wystarczającego czasu na dostosowanie się do nowej rzeczywistości, na opuszczenie terytoriów, gdzie bilans zmian okazał się niekorzystny i na zagospodarowanie nowych obszarów. Ponadto koszty społeczne związane z nowymi migracjami, koniecznością wchłonięcia mas ludzkich porzucających obszary dotknięte niekorzystnymi skutkami ocieplenia są niewyobrażalne.
Społeczność międzynarodowa zaczęła sobie uświadamiać zagrożenie, jakie dla naszej cywilizacji stanowi efekt szklarniowy stosunkowo niedawno. Do drugiej połowy lat siedemdziesiątych o globalnym ociepleniu dyskutowano wyłącznie w gronie naukowców. Szersze zainteresowanie opinii publicznej, a także uwagę międzynarodowej dyplomacji zjawisko to zyskało dopiero w ciągu ostatniej dekady. W 1988 r. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) i Program Środowiskowy Narodów Zjednoczonych (UNEP) powołały wspólnie zespół naukowców, któremu powierzono zadanie prowadzenia prac badawczych i dostarczania rządom i organizacjom międzynarodowym raportów, na podstawie których można by zaprojektować ramy polityki przeciwdziałania globalnemu ociepleniu i inicjować działania zmierzające do ochrony klimatu. Grupa ta - Międzyrządowy Zespół do spraw Zmian Klimatu (IPCC) - stała się najbardziej autorytatywnym ciałem reprezentującym głos nauki w debacie na temat ocieplenia globalnego. Pierwszy raport IPCC opublikowany w 1990 r. zyskał olbrzymi rozgłos i w znacznej mierze przyczynił się do podjęcia rozmów, które zaowocowały przyjęciem Konwencji Klimatycznej. Od tego czasu IPCC przedstawił dwie kolejne oceny dostarczające dalszych dowodów potwierdzających wpływ człowieka na światowy system klimatyczny. Chociaż przyznają one, że Ziemia w swojej historii doświadczała już okresów szybkich i znaczących zmian klimatycznych, a klimatolodzy wciąż borykają się z wieloma niewiadomymi, to ogólna ocena pozwala stwierdzić, że "istnieją dowody potwierdzające zauważalny wpływ działalności człowieka na światowy system klimatyczny". Najważniejsze tezy II Raportu (opublikowanego na wiosnę 1996 r.) przedstawiono poniżej:
średnia temperatura przy powierzchni Ziemi podniosła się w tym stuleciu o 0,3-0,6 ^oC; ostatnie lata należą do najgorętszych od czasu rozpoczęcia pomiarów meteorologicznych w połowie XIX wieku; istnieją dowody potwierdzające zauważalny wpływ działalności człowieka na światowy system klimatyczny;
dostępne modele klimatologiczne pozwalają prognozować wzrost średniej temperatury Ziemi o 1-3,5 ^oC do końca przyszłego wieku; towarzyszyć mu będzie podniesienie się poziomu mórz o 0,5 m;
nawet gdyby udało się powstrzymać wzrost koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze, ich działanie w postaci podnoszącej się temperatury i wzrostu poziomu oceanów utrzymywać się będzie przez wiele następnych stuleci;
nasilenie się w ostatnich latach częstości występowania wielu skrajnych zjawisk klimatycznych może świadczyć, że globalne zmiany klimatyczne już zachodzą i będą pogłębiać się w nadchodzących latach;
zmiany klimatu w sposób szczególny dotkną kraje rozwijające się i biedne (jak np. Bangladesz), a więc te, które mają najmniejsze możliwości i szanse na wprowadzenie działań zapobiegających i dostosowawczych;
radykalna i znaczna redukcja antropogenicznych emisji gazów cieplarnianych jest konieczna. Obecny poziom rozwoju technologicznego sprawia, że jest ona technologicznie i ekonomicznie możliwa. Co więcej, wiele rozwiązań ograniczających emisję gazów cieplarnianych może przynieść dodatni wynik finansowy netto (m.in. na skutek zwiększenia efektywności produkcji, oszczędności zasobów naturalnych, ograniczenia strat środowiskowych);
konieczne jest bezzwłoczne podjęcie zdecydowanych działań przez rządy wszystkich krajów świata. Ich odkładanie powoduje, że ludzkość w coraz większym stopniu narażona będzie na nieprzewidywalne efekty globalnych zmian klimatycznych.
Dokładność modeli matematycznych stosowanych przez klimatologów w celu prognozowania długotrwałych trendów klimatycznych ulega stałej poprawie. Wedle przyjętego przez IPCC scenariusza bazowego, który przewiduje kontynuowanie dotychczasowej ścieżki rozwojowej, bez podejmowania skoordynowanej międzynarodowej akcji na rzecz ograniczenia emisji CO₂ atmosferyczne stężenie tego gazu rosnąć będzie w tempie ok. 1% rocznie. Model ten przewiduje również znaczny wzrost emisji związków siarki (zwłaszcza w dynamicznie rozwijających się gospodarkach Azji Południowo-Wschodniej i w Chinach), które częściowo powstrzymują tempo globalnego ocieplenia. W efekcie spodziewać się można wzrostu średnich temperatur w wysokości 0,2 ^oC na dekadę. Doprowadziłoby to do podniesienia się średniej temperatury Ziemi o ponad 2,5 ^oC w stosunku do klimatu sprzed rewolucji przemysłowej jeszcze przed końcem przyszłego wieku. Są to oczywiście wartości średnie. Regionalne zróżnicowanie efektów globalnego ocieplenia może być dużo bardziej wyraziste i zależeć będzie od układu wielu powiązanych ze sobą czynników, takich jak położenie i lokalne warunki geograficzne, użytkowanie ziemi i szata roślinna, rozprzestrzenienie emisji związków siarki, wpływ prądów morskich itp.
Według prognoz przygotowanych w Hadley Centre, wiodącym brytyjskim ośrodku zajmującym się badaniami globalnych zmian klimatycznych, zwiększanie się koncentracji w atmosferze gazów szklarniowych oddziaływać będzie na klimat we wszystkich zakątkach Ziemi. Oczekiwane kierunki zmian w poziomie średnich temperatur, wielkości opadów i wilgotności gleby dla różnych obszarów globu przedstawiono w poniższej tabeli.

Tab. 1. Regionalne zróżnicowanie oczekiwanych globalnych zmian klimatycznych do 2050 r.
Za: Parliamentary Office of Science and Technology, (1995); "Global warming - the state of the science", POSTnote 61; Londyn

2.3 Zmiany klimatu w Polsce

Czy globalne ocieplenie może odbić się na klimacie naszego kraju? Jakich zmian możemy oczekiwać? W jaki sposób dostosować gospodarkę do zmieniających się warunków? Pytania te mają fundamentalne znaczenie dla wszystkich, którym przyjdzie decydować o priorytetach polityki ekologicznej państwa. Niestety, niełatwo udzielić na nie odpowiedzi. System klimatyczny jest niezwykle skomplikowanym mechanizmem, równie złożone są przemiany społeczne i gospodarcze w okresie transformacji ustrojowej. Wszystkie sporządzane dziś prognozy obarczone są więc znacznym marginesem niepewności. Według modeli użytych przez autorów Studium Krajowego w Sprawie Zmian Klimatu podwojenie koncentracji CO₂ może przynieść w Polsce wzrost średniej temperatury nawet o 3,5-5 ^oC (wzrost ten dotyczyłby w znacznie większym stopniu okresów zimowych niż letnich). Wielkość opadów nie uległaby większym zmianom i mieściłaby się w przedziale 450-700 mm. Pomimo, że w ocenie możliwej skali i zasięgu zmian klimatycznych pojawiają się wśród polskich naukowców istotne rozbieżności, to z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że zmiany te będą miały znaczny wpływ na gospodarkę wodną, przynajmniej w niektórych regionach kraju. Według niektórych scenariuszy klimatycznych przepływy rzek i wilgotność gleb w okresie letnim mogą ulec zmniejszeniu (o 5% na każdy 1 ^oC wzrostu temperatury). Wzrosłoby jednocześnie zapotrzebowanie na wodę do nawadniania. Zmienią się również warunki termiczne i biochemiczne wód, zwłaszcza jezior o niewielkiej głębokości, co może niekorzystnie odbić się na wielu ekosystemach wodnych. Według obliczeń dokonanych dla rzek w centralnej Polsce wydłuży się znacznie okres utrzymywania się temperatur sprzyjających rozkładowi materii organicznej. Grozi to pogorszeniem jakości wody.
Wywołane globalnym ociepleniem podniesienie poziomu Morza Bałtyckiego może zagrozić terenom rozciągającym się wzdłuż całego wybrzeża. Według Studium zagrożonych jest 2200 km², na których zamieszkuje 230 tysięcy ludzi. Całkowity koszt utraty tych terenów, przy zakładanym wzroście poziomu morza o 1 m, wynosi około 15 miliardów dolarów (w cenach z 1990 r.), dodatkowe straty na terenach zagrożonych okresowymi powodziami sięgać mogą blisko 10 miliardów dolarów. Szczególnie narażone są tereny portowe Szczecina i Świnoujścia. Zagrożonych zalaniem jest również wiele terenów miejskich. Nieodwracalne zmiany grożą również obszarom o najwyższych walorach przyrodniczych, takim jak np. Słowiński Park Narodowy. Prawdopodobna jest wzmożona erozja Półwyspu Helskiego, która w skrajnym przypadku prowadzić może do jego zniszczenia. Podniesienie poziomu morza zagrozi również infrastrukturze portowej Gdańska i Gdyni. Zalane mogą zostać Żuławy Wiślane. Wyższe temperatury mogą przyczynić się do rozprzestrzenienia się w Polsce chorób dotychczas nie spotykanych, np. malarii, zaburzą też warunki produkcji leśnej i rolnej - przez pogłębiający się deficyt wody, wzrost populacji szkodników i zmiany cyklu wegetacyjnego utrudniające prowadzenie niektórych upraw, np. gatunków ozimych. Szczególnie dotkliwe okazać się może zwiększenie częstości występowania anomalii pogodowych, naprzemiennych okresów suszy i ulewnych deszczów oraz rosnąca liczba ekstremalnych zjawisk klimatycznych: powodzi, susz, wichur i sztormów.

2.4 Spory wokół globalnego ocieplenia

Wydawać by się mogło, że wobec stale zwiększającej się liczby dowodów potwierdzających wpływ człowieka na procesy globalnego ocieplenia i związane z nim możliwe konsekwencje społeczność międzynarodowa powinna jak najszybciej podjąć wspólną zdecydowaną akcję zapobiegawczą. Odkładanie działań na bliżej nieokreśloną przyszłość może okazać się bardzo kosztowną decyzją. Tymczasem dotychczasowa odpowiedź rządów na problemy ocieplenia globalnego nie daje zbytnich powodów do optymizmu. Przyjęta pod auspicjami ONZ Konwencja Klimatyczna (szerzej omówiona w następnej części) jak na razie nie spełnia pokładanych w niej nadziei. Koncentracja gazów szklarniowych w atmosferze rośnie w coraz szybszym tempie. Odwrócenie tego trendu wymagałoby daleko idącej przebudowy światowego modelu gospodarki paliwowo-energetycznej, a zwłaszcza ograniczenia użytkowania paliw kopalnych i zwrócenia się ku alternatywnym źródłom energii. Spotyka się to z oporem wpływowego lobby krajów i grup przemysłowych przeciwnych podejmowaniu jakichkolwiek działań, które zaburzyłyby obecny porządek i zagroziłyby ich dominacji. Dodatkową przyczyną trudności w uzgadnianiu międzynarodowej polityki ochrony klimatu jest znaczny stopień niepewności towarzyszącej zarówno prognozom tempa zmian klimatycznych jak i ekonomicznym szacunkom kosztów i strat, które zmiany te mogą spowodować. Badania potwierdzają wzrost średnich temperatur w ciągu ostatniego wieku, jednak wzrost ten jest nieco wolniejszy niż przewidywały niektóre z modeli klimatologów. Na tej podstawie kwestionowane są prognozy dotyczące dalekiej przyszłości. Niektórzy przeciwnicy działań argumentują, że obecne zmiany klimatyczne są elementem naturalnego cyklu ociepleń i ochłodzeń związanego z aktywnością Słońca, który wielokrotnie miał już miejsce w historii Ziemi i dokonuje się bez udziału człowieka.
Znaczące różnice mają również miejsce w ocenie wrażliwości społeczeństw na potencjalne skutki zmian klimatu. Nie wszyscy podzielają alarmistyczne opinie ekologów. Na przykład angielski ekonomista, Wilfrid Beckerman stwierdza, że rasa ludzka jest najbardziej wytrzymałym gatunkiem zamieszkującym naszą planetę, zdolnym do przystosowania się do skrajnych warunków klimatycznych. Jedna trzecia ludzkiej populacji żyje w regionach, gdzie temperatury najzimniejszego miesiąca wahają się w przedziale 0-3 ^oC, a jedna szósta w krajach gdzie temperatury te mieszczą się w granicach 24-27 ^oC. Podobne zróżnicowanie ma miejsce jeśli obserwować temperatury najgorętszego miesiąca, czy temperatury roczne. Beckerman wykazuje też, że brak jest jakiejkolwiek korelacji między wysokością temperatury a dochodami społeczeństw i poziomem rozwoju gospodarczego. Argumenty te dowodzić mają, że zmiana średniej temperatury globu nawet o kilka stopni C nie przyniesie większych uciążliwości niż te, których społeczeństwa już doświadczały w okresie wielkich migracji między obszarami o różnych warunkach fizycznogeograficznych.

Ramka 1. Międzynarodowa współpraca w dziedzinie ochrony klimatu - kalendarium

3. KONWENCJA KLIMATYCZNA

Efektem rosnącego politycznego zainteresowania ociepleniem globalnym i związanych z nim prac podjętych na arenie międzynarodowej było przyjęcie Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu, zwanej popularnie Konwencją Klimatyczną. Konwencja ta, do której w ciągu zaledwie dwóch lat przystąpiło ponad 160 państw jest najważniejszym międzynarodowym porozumieniem w dziedzinie ochrony klimatu i odzwierciedla skomplikowany system politycznych i gospodarczych priorytetów państw stron. Fakt, że w ogóle udało się doprowadzić do porozumienia zaakceptowanego przez kraje o nierzadko przeciwstawnych interesach społecznych i politycznych jest dużym osiągnięciem międzynarodowej dyplomacji. Jego znaczenie jest tym większe, że Konwencja stawia w centrum uwagi dobro przyszłych pokoleń (nasza generacja nie odczuje jeszcze skutków ocieplenia globalnego). Z drugiej strony jednak konsensus ten okupiony został licznymi poprawkami i zmianami w tekście Konwencji, które osłabiają jej siłę i stawiają pod znakiem zapytania możliwość osiągnięcia jej rzeczywistych celów.
Poniżej omówione zostaną podstawowe założenia Konwencji oraz dotychczasowe postępy w ich realizacji.

3.1 Najważniejsze postanowienia Konwencji Klimatycznej

Podstwowym celem Konwencji, jak określa to jej Art.2 jest:
"osiągnięcie stabilizacji stężenia w atmosferze gazów cieplarnianych na takim poziomie, który zapobiegnie niebezpiecznym antropogenicznym oddziaływaniom na system klimatyczny. Poziom ten powinien zostać osiągnięty w czasie wystarczającym dla naturalnego przystosowania się ekosystemów do zmian klimatu, tak by zapewnić, że produkcja żywności nie zostanie zagrożona, a rozwój gospodarczy będzie mógł się odbywać w sposób zrównoważony."
W praktyce Art. 2 bywa różnie interpretowany w zależności od intencji powołujących się nań stron. Kraje najbardziej zagrożone skutkami ocieplenia globalnego dążą, by odczytywać go jako instrument wymagający ograniczenia działalności gospodarczej do tych dziedzin, które nie powodują wzrostu emisji gazów cieplarnianych i zgodne są z zasadami trwałego rozwoju. Taka interpretacja, wsparta dodatkowo na zapisanej w Art. 3(3) zasadzie przezorności wymagałaby od stron, zwłaszcza od krajów wysoko rozwiniętych, znacznej redukcji emitowanego do atmosfery CO₂ i daleko idących przemian w ich gospodarce energetycznej. Przemiany te, szczególnie w krótkiej skali czasowej, musiałyby się odbić na wielkości produkcji w innych dziedzinach i mogłyby sprzyjać wprowadzaniu i ugruntowaniu bardziej przyjaznych ekologicznie modeli konsumpcji i rozwoju.
Wiele krajów opowiada się jednak za bardziej zawężonym rozumieniem Art. 2. W swojej interpretacji zwracają uwagę, że Konwencja uznaje konieczność stabilizacji gazów cieplarnianych na poziomie, który zapobiegnie niebezpiecznym antropogenicznym oddziaływaniom na klimat. Określenie dopuszczalnego poziomu tych gazów w atmosferze wymaga więc uprzedniego sprecyzowania, co może, a co nie może być uznane za oddziaływanie niebezpieczne. Konwencja milczy na ten temat, zostawiając szerokie pole do dowolnych interpretacji. Biorąc pod uwagę znaczny stopień naukowej niepewności co do ostatecznej skali i rzeczywistych skutków ocieplenia globalnego, poszczególne kraje mogą zajmować w tej sprawie bardzo różne stanowiska, zwłaszcza, że efekty zmian klimatu nie będą rozkładać się równomiernie w czasie i przestrzeni. Kraje niechętne podejmowaniu konkretnych zobowiązań wskazują ponadto, że Konwencja nie mówi o konieczności natychmiastowego ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, a jedynie o ich stabilizacji w czasie pozwalającym zapewnić, że nie zostanie zagrożona światowa produkcja żywności. Nasza obecna wiedza nie pozwala na jednoznaczne określenie długości tego okresu.
Najczęściej wskazywaną linią podziału, wzdłuż której układa się stosunek państw do problemów ochrony klimatu i ograniczenia emisji gazów cieplarnianych jest podział na kraje bogatej Północy i rozwijające się gospodarki Południa. Kraje rozwinięte, w których mieszka 20% ludności naszej planety konsumują 80% światowych surowców kopalnych. Średnie zużycie energii per capita jest w nich 5-10 razy większe niż przeciętna światowa. Udział krajów rozwijających się w emisji gazów cieplarnianych jest mniejszy (wynosi około jednej trzeciej) ale tempo przyrostu emisji jest tu pięć razy większe niż wśród krajów uprzemysłowionych. Jeżeli tendencji tej nie uda się odwrócić to w 2050 r. największym producentem CO₂ będą Chiny wytwarzając go więcej niż wszystkie pozostałe kraje razem wzięte. Ocieplenie globalne stanowi groźbę dla wszystkich, ale w negocjacjach w sprawie ochrony klimatu Północ kładzie główny nacisk na konieczność wspólnych działań na rzecz stabilizacji emisji gazów cieplarnianych, zwraca przy tym uwagę na konieczność przyjęcia takich rozwiązań, które będą najbardziej efektywne ekonomicznie. Kraje Południa wskazują tymczasem na swoje stale niezaspokojone zapotrzebowanie na energię, które będzie zwiększać się wraz ze wzrostem gospodarczym i przyrostem liczby ludności (szacuje się, że 90% spośród dwóch miliardów ludzi, którzy przyjdą na świat do roku 2020 urodzi się w krajach Południa). Podnoszą przy tym kwestię odpowiedzialności za historyczne emisje CO₂, które doprowadziły do obecnego poziomu gazów cieplarnianych w atmosferze; emisje te w przytłaczającej większości obciążają konto państw Północy.

3.2 Konferencje stron Konwencji Klimatycznej

Konwencja Klimatyczna przewiduje, że jej sygnatariusze będą spotykać się regularnie na Konferencjach państw stron. Konferencje te poświęcone mają być ustalaniu szczegółowych rozwiązań dotyczących wcielania w życie postanowień Konwencji i planowaniu dalszych, bardziej wiążących przedsięwzięć zmierzających do ograniczania emisji gazów cieplarnianych. Konferencje mają ponadto dostarczyć sposobności do przedstawienia i oceny narodowych sprawozdań na temat ochrony klimatu, do których przygotowania wszystkie strony Konwencji zobowiązane są przez Art. 4 (1) i Art. 12. Dotychczas odbyły się dwie takie konferencje: na przełomie marca i kwietnia 1995 r. w Berlinie i w lipcu 1996 r. w Genewie.
Negocjacje nad projektem Konwencji Klimatycznej odbywały się przy bardzo napiętym kalendarzu. Wszystkim stronom zależało na tym, by zdążyć przed Szczytem Ziemi w Rio, gdzie uroczyste podpisanie umowy stanowić miało gwóźdź programu. Dlatego też w przypadku kilku punktów budzących szczególnie dużo kontrowersji i utrudniających ostateczny kompromis zdecydowano się na odłożenie decyzji do Pierwszej Konferencji Stron. Do spraw tych należały między innymi kwestie proceduralne dotyczące form głosowania i rozstrzygania sporów, mechanizmu joint implementation oraz ocena adekwatności przyjętych wymogów dotyczących ograniczania emisji gazów cieplarnianych. Na później odłożono również dyskusję na temat zwiększenia rygorów reżimu emisji gazów szklarniowych po roku 2000 oraz wprowadzenia prawnie wiążących limitów emisji.
W czasie spotkań Międzyrządowego Zespołu Negocjacyjnego w 1994 r. kraje rozwijające się przyjęły stanowisko, że obecnych "miękkich" zobowiązań dotyczących stablizacji emisji CO₂ nie można uznać za wystarczające dla wypełnienia celów Konwencji. Doprowadziło to do dyskusji na temat możliwych dalszych kroków, takich jak zaostrzenie wymogów Konwencji, czy przyjęcie dodatkowego protokołu zawierającego prawnie wiążące kwoty i terminarze redukcji emisji. Sześć miesięcy przed Konferencją Berlińską kraje zgrupowane w Stowarzyszeniu Małych Państw Wyspiarskich (AOSIS) przedstawiły projekt, w którym proponują obarczenie krajów rozwiniętych obowiązkiem ograniczenia redukcji gazów cieplarninych o co najmniej 20% do roku 2005. W tym samym czasie amerykański podsekretarz stanu do spraw środowiska, Timothy Wirth, stwierdził, że Stany Zjednoczone nie wywiążą się z nałożonych Konwencją zobowiązań, a dokonana redukcja emisji CO₂ wyniesie jedynie 70% przyjętych planów. USA nie były odosobnione w swoich problemach, podobna sytuacja miała miejsce w wielu innych krajach. Narastające różnice poglądów między stronami oraz brak oczekiwanych postępów w ograniczaniu emisji gazów szklarniowych oznaczały kres miodowego miesiąca Konwencji.
Na Konferencji Berlińskiej ponownie odżyła dyskusja dotycząca podziału na kraje rozwinięte i rozwijające się oraz zróżnicowania wymagań wobec tych dwóch grup. W opinii USA i niektórych innych państw OECD fakt, że kraje takie jak Chiny, Brazylia czy Indie, notujące obecnie najszybszy przyrost emisji CO₂, są wyłączone z rygorów ich ograniczania, może w nieodległej perspektywie całkowicie podważyć skuteczność Konwencji. W odpowiedzi kraje rozwijające się uznały wprawdzie, że wraz z upływem czasu i wzrostem swoich emisji będą musiały włączyć się bardziej aktywnie do redukcji gazów szklarniowych, na razie jednak piłka jest na polu krajów rozwiniętych. Same Stany Zjednoczone w latach 1986- 94 zwiększyły emisje o 157 mln ton - dwa razy więcej niż w tym okresie wzrosły emisje w Indiach, w których żyje ponad trzy razy więcej ludzi niż w USA. W czasie Konferencji do stanowiska krajów AOSIS zaczęło przyłączać się coraz więcej państw, między innymi Bangladesz, Indie, Chiny, Egipt oraz inne kraje trzeciego świata z wyjątkiem producentów ropy naftowej, takich jak Kuwejt czy Arabia Saudyjska. W rezultacie kraje rozwijające się stworzyły tzw. Grupę 77, która zaczęła nadawać ton Konferencji Berlińskiej. Przygotowana przez nią "Zielona Księga" wzywająca do zdecydowanego i prawnie wiążącego ograniczenia emisji gazów cieplarnianych przez kraje rozwinięte stała się podstawą do ostatecznych negocjacji. W ich trakcie doszło także do wyraźnego zarysowania się różnic między krajami europejskimi, spośród których wiele gotowych jest do przyjęcia bardziej rygorystycznej polityki ograniczania emisji, a USA, Kanadą i Australią zdecydowanie opierającym się jakimkolwiek wiążącym umowom w tej dziedzinie. W okresie 1990-94 emisje CO₂ wzrosły w tych krajach o 4-5% i żadne z nich nie ma większej szansy nawet na sprostanie względnie łagodnym wymogom Konwencji Klimatycznej z 1992 r.
Konferencja Berlińska nie przyniosła porozumienia w sprawie dodatkowych planów redukcji, ich wysokości i okresu realizacji. Ostatecznie starcie Północ - Południe zakończyło się jedynie przyjęciem deklaracji ministrów nazwanej Mandatem Berlińskim, wyrażającej zaniepokojenie, że obecne zasady ograniczania emisji gazów szklarniowych nie pozwolą na osiągnięcie celów Konwencji. Uzgodniono, że nie później niż na Trzeciej Konferencji Stron (grudzień 1997 r.) przyjęty zostanie dodatkowy protokół do Konwencji Klimatycznej, który obejmie między innymi takie zagadnienia jak działania na rzecz ochrony klimatu po roku 2000, prawnie wiążące limity emisji i terminarze ich realizacji, dobrowolne porozumienia i zasady transferu technologii. Mandat Berliński nie przewiduje wprowadzenia dodatkowych wymogów wobec państw rozwijających się, uznaje natomiast, że priorytetem rozpoczętego procesu ma być:
wzmocnienie zobowiązań ustanowionych w Art. 4. 2 (a) i (b) Konwencji odnoszących się do krajów rozwiniętych, w tym ustalenie ograniczeń i celów redukcji w określonych ramach czasowych, takich jak rok 2005, 2010, 2020 dla ich antropogenicznych emisji z poszczególnych źródeł i dla pochłaniania gazów cieplarnianych przez naturalne odbiorniki.
Strony uzgodniły także, że przyjęty zostanie jednolity wzór dla narodowych raportów w sprawie wykazu źródeł i wielkości emisji gazów cieplarnianych i działań podjętych w celu ich ograniczenia. Konferencja Berlińska ujawniła bowiem duże różnice w metodologii, szczegółowości i wiarygodności raportów. Niektóre państwa przyjęły inne niż przewidziane Konwencją terminy docelowe (np. Niemcy, które zobowiązały się do redukcji swoich emisji o 25% do roku 2005), niektóre przyjęły za rok bazowy lata, w których notowały wyższe emisje niż te z roku 1990, jeszcze inne, np. Francja i Japonia wystąpiły z koncepcją stabilizacji emisji per capita zachowując tym samym możliwość zwiększania produkcji gazów cieplarnianych wraz ze wzrostem liczby ludności.

Pierwsza Konferencja Stron powołała Grupę Ad Hoc w sprawie Mandatu Berlińskiego (AGBM), powierzając jej koordynację dalszych prac nad realizacją Konwencji Klimatycznej. W oczekiwaniu kolejnych konferencji stron niektóre państwa dążyły do szybkiego podjęcia negocjacji w sprawie dodatkowego protokołu, zwłaszcza, że Unia Europejska wystąpiła z propozycją zawierającą konkretne terminarze redukcji emisji na lata 2005, 2010 i 2015 wychodzące z założenia, że stężenie w atmosferze gazów szklarniowych powinno zostać ustabilizowane na poziomie 550 ppm do połowy przyszłego wieku. Stany Zjednoczone przyjęły tymczasem stanowisko, że nie przystąpią do żadnych formalnych negocjacji przed 1997 r.
W grudniu 1995 r. Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) przedstawił najnowsze wyniki swoich badań. Wkrótce potem zostały one zatwierdzone przez Sekretarza Generalnego ONZ jako najpełniejszy stan wiedzy na temat ocieplenia globalnego, który służyć powinien za podstawę dla wszelkich działań i decyzji politycznych. Opracowanie to potwierdza i uściśla poprzednie oceny IPCC, konludując, że zgromadzone dowody naukowe wskazują w wiarygodny sposób, że proces globalnego ocieplenia już się rozpoczął, a działalność człowieka w znaczący sposób wpływa na jego dynamikę.
Opracowanie IPCC zdominowało w dużej mierze Drugą Konferencję Stron, która odbyła się w Genewie w lipcu 1996 r. Konferencja Genewska nie miała tak wysokiej rangi jak Pierwsza Konferencja Stron, nie oczekiwano, by miały zapaść na niej wiążące decyzje w sprawie dalszych losów Konwencji Klimatycznej. Zamykająca konferencję deklaracja ministerialna uznała wagę naukowego opracowania przedstawionego przez IPCC oraz wezwała do uzgodnienia i przyjęcia na Trzeciej Konferencji Stron prawnie wiążących limitów emisji. W opinii większości stron stanowić mają one wstępną formę zobowiązań pozwalających na "osiagnięcie stabilizacji stężenia w atmosferze gazów cieplarnianych na takim poziomie, który zapobiegnie niebezpiecznym antropogenicznym oddziaływaniom na system klimatyczny" czyli realizację ostatecznego celu Konwencji. Deklaracja odzwierciedla konsensus uzyskany przez uczestników Drugiej Konferencji Stron, że nie będą oni sprzeciwiać się "przyszłym decyzjom, które byłyby prawnie wiążące dla wszystkich państw stron Konwencji Klimatycznej" (kilka państw złożyło formalne zastrzeżenia wobec tego punktu). W interpretacji Stanów Zjednoczonych "prawnie wiążące limity" odnosić się mają do okresu 2010-2020 i uzależnione będą od zgodnej akcji wszystkich stron Konwencji Klimatycznej.

4. POLSKA WOBEC PROBLEMÓW OCIEPLENIA GLOBALNEGO

Problemy globalnego ocieplenia wpisują się w światową dyskusję na temat możliwości zaspakajania potrzeb cywilizacyjnych społeczeństw na drodze ekorozwoju, tj. w sposób, który pozwala na zachowanie dla obecnych i przyszłych pokoleń bogactwa przyrody i trwałych wartości kultury. Coraz liczniejsze państwa przyjmują ekorozwój za fundament własnej polityki społecznej i gospodarczej. Do realizacji jego zasad Polska zobowiązała się wielokrotnie na arenie międzynarodowej, np. przyjmując Agendę 21 i deklarację z Rio de Janeiro, a także zawierając umowę stowarzyszeniową z Unią Europejską, która przewiduje, że: "Polityka rozwoju społecznego i gospodarczego Polski powinna kierować się zasadą trwałego rozwoju. Konieczne jest, aby wymogi ochrony środowiska były od samego początku włączane do tej polityki" (art. 71, pkt. 2). Do kierowania się zasadami ekorozwoju obliguje również Art. 5 nowej Konstytucji.
Polska ratyfikowała Ramową Konwencję Klimatyczną ONZ w sprawie Zmian Klimatu w dniu 16 czerwca 1994 r. Polska należy do grupy krajów objętych Aneksem I Konwencji (uprzemysłowionych), została również uznana za kraj o gospodarce w okresie przejściowym. Tym samym Konwencja nałożyła na Polskę obowiązek podjęcia działań zmierzających do stabilizacji emisji gazów cieplarnianych. Ponadto, tak jak inni sygnatariusze Konwencji wymienieni w Aneksie I, Polska zobowiązana jest między innymi do:
opracowania, wdrożenia i okresowej kontroli realizacji państwowej strategii redukcji emisji gazów cieplarnianych uwzględniającej stosowanie mechanizmów ekonomicznych i administracyjnych;
regularnej inwentaryzacji emisji i pochłaniania gazów cieplarnianych według metodologii uzgodnionej na szczeblu międzynarodowym;
opracowania długookresowych scenariuszy redukcji emisji dla wszystkich sektorów gospodarczych oddzielnie dla każdego gazu;
prowadzenia badań naukowych dotyczących problematyki ocieplenia globalnego;
przedstawiania rządowych raportów na temat wypełniania zobowiązań wynikających z Konwencji.

4.1 Realizacja zobowiązań wynikających z Konwencji Klimatycznej

Polski wkład do światowej emisji gazów szklarniowych jest znaczny. Emisja dwutlenku węgla przekraczająca 400 mln ton rocznie lokuje Polskę na piątym miejscu w Europie, a dwunastym na świecie. Ratyfikując Konwencję Klimatyczną Polska podjęła obowiązek osiągnięcia w 2000 roku emisji gazów cieplarnianych na poziomie nie wyższym niż w roku odniesienia. Za datę tę Konwencja uznała rok 1990. Polska korzystając z pewnej elastyczności, którą dopuszcza w przypadku krajów przechodzących transformację systemową Art. 4 (6) Konwencji, za poziom odniesienia przyjęła emisje z 1988 r. Znacznie ułatwiła sobie w ten sposób życie. Według szacunków przeprowadzonych zgodnie z metodologią OECD/IEA emisja CO² w roku 1988 wyniosła 509 mln t, podczas gdy w bazowym dla Konwencji roku 1990, będącym jednocześnie rokiem rozpoczęcia "szokowej terapii" Balcerowicza i ostrego kryzysu gospodarczego w Polsce, spadła do 407 mln t. Wyliczenia według metodologii IPCC mówią o emisji CO² w wysokości 484 mln t w 1988 r. - ta właśnie wielkość przyjęta została jako poziom odniesienia dla przyszłych redukcji. Wielkość emisji pozostałych gazów szklarniowych w roku bazowym zestawiono poniżej.

Tab. 4. Wielkość emisji gazów szklarniowych w 1988 r.
* nie-metanowe lotne związki organiczne
Dane za: National communication of Poland, Sekretariat Konwencji Klimatycznej; FCCC/NC/18; 1996

Wysoka emisja gazów cieplarnianych wiąże się przede wszystkim z niekorzystną dla atmosfery strukturą wytwarzania energii w Polsce. To sektor paliwowo-energetyczny odpowiada za ponad 60% emisji CO². Dzieje się tak ponieważ ponad 75% zapotrzebowania na energię pierwotną pokrywane jest przez spalanie węgla kamiennego i brunatnego - nośników w największym stopniu odpowiedzialnych za emisję gazów szklarniowych. Chociaż od kilku lat obserwuje się postępującą poprawę i dywersyfikację struktury zużycia energii, to jednak tempo tych zmian jest powolne. W latach 1990-95 zużycie węgla kamiennego spadło o ok. 10%, węgla brunatnego o ok. 5%. Zwiększyło się natomiast wykorzystanie ropy naftowej (o ok. 15%). Nie wzrosło w znaczący sposób zużycie gazu, lecz sytuacja w tej dziedzinie może zmienić się w przyszłości wraz z rozpoczęciem realizacji podpisanych ostatnio kontraktów na dostawy dużych ilości gazu (sięgających 13 mld m³ rocznie) ze złóż rosyjskich. Pełne ich wykorzystanie mogłoby przyczynić się do znacznych redukcji emisji CO² (oczywiście pod warunkiem, że rosnącej pozycji gazu w bilansie energetycznym towarzyszyć będzie spadek zużycia węgla). Korzystną tendencją jest rosnące wykorzystanie energii ze źródeł odnawialnych, w latach 1990-95 wzrosło ono o 20%, nadal jednak udział źródeł odnawialnych w ogólnym bilansie jest bardzo skromny, wynosi bowiem jedynie 1%.
Niekorzystny stan polskiej energetyki ma uwarunkowania historyczne, których korzenie tkwią w okresie gospodarki planowej. W tym czasie doszło do rozbudowy silnie scentralizowanego systemu energetycznego, opierającego się na wielkich elektrowniach zasilanych węglem. Szczególny priorytet nadany funkcjom produkcyjnym sprawił, że notorycznie zaniedbywano problemy ochrony środowiska. Sytuację pogarszała bardzo wysoka energochłonność polskiej gospodarki, powodowana między innymi sztucznie ustalanymi, zaniżanymi cenami energii i brakiem jakichkolwiek zachęt do jej oszczędności oraz promowaniem energochłonnego przemysłu ciężkiego - polskiej specjalizacji w ramach RWPG. Było to jedną z przyczyn głębokiego kryzysu gospodarczego, w którym znalazła się Polska u progu lat dziewięćdziesiątych.
Emisje dwutlenku węgla zmniejszyły się bardzo wyraźnie na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Ich spadek w okresie 1988-1991 przekroczył 20%, obecnie emisje te ustabilizowały się na poziomie ok 360 mln t rocznie (wg szacunków opartych na analizie spalanych paliw). W okresie 1989-95 spadła emisja wszystkich zanieczyszczeń atmosferycznych. Początkowo spadek ten spowodowany był przede wszystkim recesją gospodarczą. Od 1992 r. Polska notuje jednak wzrost PKB, któremu towarzyszy dalszy spadek lub stabilizacja podstawowych emisji. Wiąże się to z procesami restrukturyzacji gospodarki oraz znacznym zaostrzeniem polityki ekologicznej. W przypadku CO² zmiany emisji w przeliczeniu na jednostkę PKB w okresie 1988-95 przedstawiały się następująco:

Tab. 5. Zmiany emisji dwutlenku węgla w latach 1988-95 w stosunku do PKB (w % w stosunku do 1988);
za: Agenda 21, sprawozdanie z realizacji w latach 1992-96, Warszawa 1997

W wartościach bezwzględnych emisja CO² zmniejszyła się na przestrzeni lat 1988-95 o ok.20%. Wielkości emisji przypadające na jednego mieszkańca (10,5 t/capita) są dla Polski zbliżone do poziomu Niemiec lub Wielkiej Brytanii. Przytoczone dane świadczą o postępującym spadku energochłonności polskiej gospodarki, dowodzą również skuteczności realizowanej w Polsce polityki ekologicznej, co sprawia, że konieczność ograniczania emisji CO² nie jest postrzegana jako problem wymagający pilnego rozwiązania. Scenariusze rozwoju przewidują, że Polska nie powinna mieć trudności z wypełnieniem ciążącego na niej obowiązku stabilizacji emisji CO² w roku 2000.

4.2. Jak zmniejszać emisje gazów cieplarnianych

Blisko dwie trzecie emitowanego przez Polskę CO² pochodzi z zakładów energetycznych. Mniejszy udział w emisji mają przemysł i transport. Dlatego też właśnie energetyka powinna w pierwszym rzędzie stać się obiektem zainteresowania polityki ochrony klimatu. Wytwarzanie energii zawsze było działalnością niekorzystnie odbijającą się na środowisku przyrodniczym. Nie można łudzić się, że energetyka może pracować w sposób ekologicznie obojętny. Problemem pozostaje jednak skala szkodliwych oddziaływań i zmian. Zagrożenia towarzyszące produkcji energii często przekraczają możliwości adaptacyjne przyrody. Zagrożenia te mają różny charakter i zasięg oddziaływania. Obok problemów o charakterze globalnym - emisji gazów szklarniowych - energetyka przyczynia się również do wielu zagrożeń ekologicznych w skali lokalnej i regionalnej: powstawania kwaśnych deszczy (na skutek emisji tlenków siarki i azotu), tworzenia się zapylenia i groźnego dla zdrowia smogu w obszarach miejskich. W sposób pośredni polska energetyka jest odpowiedzialna również za takie szkody ekologiczne jak zanieczyszczenie górnych biegów Wisły i Odry słonymi wodami kopalnianymi, tąpnięcia i szkody górnicze, nadmierne gromadzenie odpadów na hałdach, wzmożony pobór wód i zakłócanie stosunków wodnych. Zakłady sektora energetycznego stanowią najliczniejszą grupę przedsiębiorstw, umieszczonych na liście 80 największych polskich trucicieli. Realizacja odpowiedniej polityki klimatycznej przyczynić się może do zwielokrotnienia pozytywnych wyników ekologicznych uzyskiwanych w innych dziedzinach ochrony środowiska. Nie dziwi więc, że Studium krajowe w sprawie zmian klimatu przedstawiające możliwe strategie redukcji emisji gazów cieplarnianych szczególnie dużo miejsca poświęca rekomendacjom dotyczącym elektroenergetyki.

Energochłonność polskiej gospodarki należy do najwyższych w Europie. W przeliczeniu na uzyskiwaną jednostkę PKB zużywamy od dwóch do siedmiu razy więcej energii niż kraje Unii Europejskiej. Ogrzewanie polskich domów pochłania o 20-50% więcej ciepła niż zużywa się na podobny cel w Skandynawii. Energochłonność wielu procesów przemysłowych jest o 15- 100% wyższa niż średnia dla państw OECD. Mimo, że w ostatnich latach dokonał się znaczący postęp w zwiększaniu efektywności użytkowania energii (w okresie 1990-95 energochłonność spadła o 18%), to nadal w dziedzinie tej istnieją olbrzymie niewykorzystane rezerwy. Programy oszczędzania energii stanowią w wielu krajach kluczowy element strategii ograniczania emisji gazów szklarniowych. Polska posiada wszelkie podstawy, by również podążać tym tropem. Wzrost efektywności użytkowania energii jest klasycznym przykładem tzw. rozwiązań podwójnie wygrywających - przyczynia się do osiągnięcia zamierzonego efektu ekologicznego, a jednocześnie może być przedsięwzięciem opłacalnym i pożądanym ze względów ekonomicznych bądź społecznych: zmniejsza wydatki na energię, pozwala na pełniejsze wykorzystanie lokalnych zasobów siły roboczej, ogranicza zapotrzebowanie na importowane surowce przyczyniając się do wzrostu bezpieczeństwa energetycznego kraju. Według opublikowanego niedawno raportu polski rynek atrakcyjnych ekonomicznie przedsięwzięć inwestycyjnych skupiających się na oszczędności energii oszacowano na blisko 2 mld dolarów rocznie.
Jako podstawowy instrument realizacji działań sprzyjających wzrostowi efektywności użytkowania energii zaleca się konsekwentne wdrażanie zasad gospodarki rynkowej w tempie, do którego zdolne są dostosować się polskie przedsiębiorstwa i społeczeństwo. W szczególności proponuje się:
wprowadzenie przepisów umożliwiających wdrażanie przedsięwzięć modernizacyjnych u odbiorców energii, finansowanych lub stymulowanych przez przedsiębiorstwa energetyczne;
uwolnienie cen energii i umożliwienie ich zróżnicowania w powiązaniu z kosztami wytwarzania i przesyłu;
konsekwentne uprzywilejowanie w systemie prawnym i finansowym przedsięwzięć sprzyjających oszczędności energii;
zainteresowanie użytkowników końcowych racjonalizacją zużycia energii przez ulgi podatkowe, etykietowanie wyrobów, programy informacyjne i edukacyjne;
utworzenie lokalnych funduszy inwestycyjnych w celu przyspieszenia restrukturyzacji gospodarki energetycznej zapewniającej spełnianie wymogów ekologicznych.
Stworzenie sprzyjających warunków do oszczędzania energii jest tym ważniejsze, że istnieje znaczna liczba opłacalnych przedsięwzięć, które nie są realizowane pomimo dostępności odpowiednich technologii. Podjęcie skutecznych działań niejednokrotnie uniemożliwiają bariery takie jak brak wiedzy, niechęć do podejmowania decyzji, czy niedostępność kredytów.
Zwiększanie efektywności użytkowania energii nie wystarczy jednak do pełnej realizacji celów Konwencji Klimatycznej, czyli zapobieżeniu negatywnym zmianom światowego systemu klimatycznego. By ustabilizować koncentrację CO² na bezpiecznym poziomie, konieczna jest redukcja emisji o 50-60%. Osiągnąć ją można tylko w drodze rozwoju energetyki, która nie wykorzystuje paliw kopalnych. Obecnie na świecie około 20% energii pochodzi z takich właśnie źródeł. Największy udział przypada spalaniu biomasy, energetyce wodnej i elektrowniom jądrowym. Strumień potencjalnych źródeł energii odnawialnej jest jednak znacznie szerszy, obejmuje energię słoneczną, wiatr, naturalne ciepło wód geotermalnych. Podstawowym problemem pozostaje wykorzystanie tych zasobów w sposób ekonomicznie opłacalny. W ostatniej dekadzie świat dokonał olbrzymiego postępu w tej dziedzinie. Na przykład koszt prądu dostarczanego przez amerykańskie elektrownie wiatrowe spadł z 30 c/kWh w początkach lat osiemdziesiątych do 7-8 c/kWh obecnie; oczekuje się, że na początku przyszłego stulecia spadnie on do 5 c/kWh. W USA ocenia się, że źródła odnawialne są w stanie zaspokoić ponad połowę potrzeb energetycznych kraju, już dziś działa tam ponad milion instalacji słonecznych. W Szwecji w ciągu ostatnich piętnastu lat wykorzystanie biomasy dla potrzeb ciepłownictwa wzrosło dziesięciokrotnie.
W Polsce wykorzystanie energii ze źródeł odnawialnych jest znikome, tymczasem jej potencjał można uznać za znaczący. Według niektórych opracowań sięga on 20 mln ton paliwa umownego rocznie. Energia odnawialna mogłaby zatem zaspokoić co najmniej 10% krajowych potrzeb. By to osiągnąć Polska powinna, wzorem Unii Europejskiej, wprowadzić specjalne programy promujące energetykę alternatywną. Za obszary szczególnie obiecujące uznaje się geotermię i wykorzystanie biomasy, zwłaszcza na terenach wiejskich. W krótko- i średnioterminowym horyzoncie czasowym energetyka odnawialna nie stanowi jednak wystarczającego źródła dla całościowego rozwiązania problemu ograniczania emisji CO². Dlatego w bliższej perspektywie proponuje się rozwijać energetykę opartą na paliwie gazowym. W tym celu wskazane jest zwiększenie importu gazu ziemnego oraz - ze względu na konieczność zachowania bezpieczeństwa energetycznego kraju - dywersyfikacja kierunków dostaw.
W sterowaniu redukcją emisji gazów cieplarnianych istotne znaczenie mogą odegrać instrumenty regulacyjne i ekonomiczne. Za bardziej skuteczne uważa się stosowanie mechanizmów pozytywnych (ceny, ulgi podatkowe, itp) zachęcających do pożądanych, ale dobrowolnych i dynamizujących gospodarkę zachowań. Mechanizmy negatywne (kary, dodatkowe podatki, itp) jako ograniczające dynamikę zmian, powinny służyć jedynie eliminowaniu z gospodarki najbardziej niepokojących zjawisk. Od dawna w wielu krajach stosuje się w odniesieniu do energetyki kompleksowe systemy podatków i subsydiów, które wspierać mają osiąganie pożądanych celów społecznych bądź ekonomicznych. Można je stosować także dla podniesienia poziomu ochrony środowiska. Projekt wprowadzenia podatku od emisji CO² rozważano w Unii Europejskiej, ale ostatecznie nie doszło do jego przyjęcia. Kilka państw zdecydowało się jednak na wprowadzenie podobnych rozwiązań na szczeblu krajowym. Podatek taki obniża konkurencyjność tych form energii, których wytwarzanie przyczynia się do znacznej emisji gazów szklarniowych, tym samym stwarza zachętę dla konsumentów, w tym przemysłu, do poszukiwań czystszych form energii. Według wielu ocen wprowadzenie takich rozwiązań może przynieść ograniczenie emisji o 5- 10% przy znikomych kosztach dla całej gospodarki. Podwyższanie podatków może prowadzić do niekorzystnych skutków ekonomicznych, takich jak np. utrata konkurencyjności. By temu zaradzić proponuje się, aby wprowadzaniu podatku węglowego towarzyszło obniżanie innych obciążeń finansowych (np. tych, które nakładane są na pracę ludzką). By zwiększyć tempo redukcji CO² dochody z podatku węglowego państwo mogłoby przeznaczać na wspieranie inwestycji w dziedzinie efektywnego wykorzystywania energii lub rozwój źródeł odnawialnych. Wprowadzenie podatku węglowego w Polsce może ułatwić fakt, że Polska polityka ekologiczna ma długą tradycję stosowania instrumentów finansowych w postaci opłat za użytkowanie środowiska przyrodniczego, niektóre z nich, np. za emisję dwutlenku siarki należą do najwyższych w Europie. Do grupy substancji objętych opłatami należą również gazy szklarniowe - dwutlenek węgla i metan. Co prawda w ich przypadku stawki opłat pozostają na bardzo niskim poziomie (ok 0,04 USD/t), tak że ich znaczenie ogranicza się w praktyce do funkcji informacyjno-edukacyjnej i nie skłania podmiotów gospodarczych do podejmowania działań na rzecz ograniczania emisji. Stawki opłat mogą jednak wzrosnąć, co stanowiłoby pierwszy krok na drodze do wprowadzenia podatku węglowego.

4.3. Sytuacja energetyczna Polski

Jak wynika z przytoczonych już danych działania zmierzające do stabilizacji lub zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych dokonywać się będą w obrębie szeroko rozumianego systemu energetycznego. Problemem kluczowym jest emisja dwutlenku węgla, który według najnowszej inwentaryzacji emisji gazów cieplarnianych w Polsce stanowi ponad 90% całkowitej emisji, a w przeliczeniu na wkład w możliwy efekt szklarniowy odpowiada za 82% tzw. globalnego potencjału ocieplenia wyliczonego dla wszystkich gazów cieplarnianych. Blisko dwie trzecie tych emisji powstaje w sektorze energetycznym.
Gospodarka energetyczna Polski boryka się z licznymi problemami, jej niekorzystne oddziaływanie ekologiczne wykracza daleko poza zagadnienie emisji gazów cieplarnianych. Elektrownie i elektrociepłownie są głównym sprawcą ponadnormatywnych emisji pyłów, związków siarki, azotu. Lista dodatkowych problemów jest długa. Ich rozwiązanie wymaga wciąż znacznych nakładów i wysiłku organizacyjnego. Przyjęcie i realizacja polityki ochrony klimatu może stworzyć dogodne ramy dla wprowadzania w życie innych zadań ekologicznych, przed którymi stoją zakłady sektora energetycznego, gdyż pomiędzy poszczególnymi celami istnieją liczne zależności o charakterze synergicznym. W celu przybliżenia szerszego tła omawianych zagadnień poniżej przedstawione zostaną pokrótce główne problemy państwowej polityki energetycznej i podstawowe dane dotyczące gospodarki energetycznej.
Zużycie energii pierwotnej w Polsce w ostatnich kilku latach wynosi blisko 100 Mtoe rocznie. Oznacza to wyraźny spadek w stosunku do lat osiemdziesiątych - w 1989 r. wynosiło ono bowiem 122 Mtoe. W efekcie postępujących zmian gospodarczych i restrukturyzacji przemysłu w zbliżonym tempie zmniejszyło się również zużycie energii finalnej (do 65 Mtoe w 1994 r.). Mimo znacznego spadku energochłonności tworzenia produktu krajowego w Polsce w ostatnich latach, jest ona wciąż kilkakrotnie wyższa niż w europejskich krajach OECD. Zużycie energii pierwotnej na osobę kształtuje się w Polsce na poziomie podobnym do średniej w rozwiniętych krajach europejskich, pomimo że dochody osobiste ludności są znacznie niższe. Postępująca od kilku lat poprawa tych wskaźników związana jest ze zmianą struktury gospodarki i zwiększającą się efektywnością wykorzystania energii. Ta pozytywna tendencja powinna umocnić się w następnych latach.
W bilansie energetycznym Polski dominują paliwa stałe: węgiel brunatny i kamienny. Ich udział w zużyciu energii pierwotnej nieznacznie malał w ciągu kilku ostatnich lat, nadal jednak sięga 75% całego zużycia (dla porównania, w większości krajów europejskich udział ten nie przekracza 25%). Udziały pozostałych nośników energii również odznaczają się znaczną stabilnością. Większe zmiany nastąpiły w strukturze zużycia energii finalnej. Dominuje tu węgiel kamienny oraz energia cieplna wytwarzana centralnie i dostarczana sieciami ciepłowniczymi. Znaczące zmiany zanotowano w 1990 r., kiedy udział węgla zmniejszył się w stosunku do poprzedniego roku o 8% i spadł do 33% zużycia energii finalnej, natomiast udział ciepła wzrósł o około 5% i osiągnął 25% zużycia energii finalnej. Zmiany te zostały częściowo zniwelowane w następnych latach, jednak obecny udział węgla jest nadal o 5% niższy niż w roku 1989. Niewielki ale trwały wzrost udziału z zużyciu energii finalnej obserwujemy w przypadku paliw ciekłych i energii elektrycznej. Taka, zdominowana przez paliwa stałe, struktura zużycia energii jest wynikiem występowania rodzimych złóż surowców energetycznych. W Polsce wydobywa się rocznie ok. 130 mln ton węgla kamiennego (z czego ok. 20% kierowane jest na eksport) i 65 mln ton węgla brunatnego. Tymczasem krajowe wydobycie gazu (ok. 5 mld m³) zaspakaja jedynie 60% zapotrzebowania na ten nośnik energii, a pozyskanie ropy naftowej jest niemal całkowicie pomijalne (2% zapotrzebowania). Sytuacja krajowych producentów surowców energetycznych (zwłaszcza górnictwa węgla kamiennego) oraz problemy bezpieczeństwa energetycznego będą w dużym stopniu rzutować na tempo przekształcania struktury zużycia energii. Dlatego też polityka energetyczna państwa nie przewiduje radykalnych zmian w tej dziedzinie, a jedynie stopniową ewolucję w kierunku szerszego wykorzystania paliw gazowych i płynnych. Według ocen Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA) obecna struktura źródeł zaopatrzenia w gaz ziemny (cały import pochodzi z jednego kraju - Rosji) nie zaspokaja warunków bezpieczeństwa enegetycznego zgodnych ze standardami IEA. Bez zwiększenia dostaw z innych kierunków trudno będzie Polsce dokonać znacznego zwiększenia udziału paliw gazowych w bilansie energetycznym. Sytuacja taka może mieć istotny wpływ na możliwość ograniczenia emisji CO² w przyszłości. Stosowanie technologii energetycznych wykorzystujących gaz ziemny w miejsce technologii opartych na spalaniu paliw węglowych pozwala na osiągnięcie blisko dwukrotnie niższych wskaźników emisji CO², co wynika z wyższych sprawności technologii gazowych i mniejszej zawartości węgla na jednostkę energii.

5. PODSUMOWANIE

Do najpoważniejszych ekologicznych zagrożeń, przed którymi stanęła ludzkość u progu nowego tysiąclecia należą zmiany klimatu następujące w wyniku emisji do atmosfery gazów cieplarnianych: dwutlenku węgla, metanu, podtlenku azotu i innych. Człowiek wykorzystując paliwa kopalne uwalnia do atmosfery dodatkowe ilości tych gazów, przyczyniając się do wzmożenia efektu szklarniowego. Nie ma pełnej zgodności co do tempa, skali i możliwych kosztów zmian klimatycznych, ale według opinii większości naukowców proces globalnego ocieplenia już się rozpoczął. Jeżeli sprawdzą się najgorsze z rozpatrywanych scenariuszy, Ziemi zagraża żywiołowy kataklizm. W sposób szczególny dotknięte zostaną kraje rozwijające się i biedne, a więc te, które mają najmniejsze możliwości i szanse na wprowadzenie działań zapobiegających i dostosowawczych.
Działania podejmowane na arenie międzynarodowej doprowadziły do przyjęcia w 1992 r. Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu. Celem tej Konwencji, ratyfikowanej przez Polskę w 1994 r., jest "osiągnięcie stabilizacji stężenia w atmosferze gazów cieplarnianych na takim poziomie, który zapobiegnie niebezpiecznym antropogenicznym oddziaływaniom na system klimatyczny".
Konwencja Klimatyczna akcentuje wspólną, ale zróżnicowaną odpowiedzialność poszczególnych krajów wobec możliwych zmian klimatu. Podstawowym obowiązkiem nałożonym na państwa rozwinięte oraz państwa w okresie transformacji, w tym również na Polskę, jest osiągnięcie do roku 2000 poziomu emisji dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych nie przewyższającego poziomu emisji z roku 1990 (w przypadku Polski - z roku 1988). Wymóg stabilizacji emisji nie dotyczy krajów rozwijających się. Natomiast wszystkie strony Konwencji zobowiązane są między innymi do: sporządzania i publikowania inwentaryzacji antropogenicznych gazów szklarniowych, przygotowywania i wdrażania narodowych programów działań zmierzających do przeciwdziałaniu zmianom klimatu, współpracy w upowszechnianiu praktyk i technologii zapobiegających antropogenicznym emisjom gazów szklarniowych, uwzględniania problematyki zmian klimatu w polityce gospodarczej, społecznej i ekologicznej.
Konwencja Klimatyczna ma charakter ramowy - określa tylko generalne reguły i struktury, natomiast zobowiązania materialne, zwłaszcza dotyczące redukcji emisji poszczególnych gazów mogą zostać przyjęte w formie towarzyszącego jej protokołu (tak jak jest to np w przypadku Konwencji Wiedeńskiej o ochronie warstwy ozonowej i Protokołu Montrealskiego). Oczekuje się, że protokół do Konwencji Klimatycznej określający tzw. prawnie wiążące ilościowe poziomy ograniczeń emisji gazów cieplarnianych (limity i terminarze redukcji) zostanie wynegocjowany w czasie Trzeciej Konferencji Stron Konwencji Klimatycznej, która odbędzie się w Kioto (Japonia), w grudniu 1997 r.
Dotychczasowe postępy w realizacji postanowień Konwencji Klimatycznej nie są zadowalające. Jest mało prawdopodobne by państwa uprzemysłowione zdołały wywiązać się z ciążącego na nich zobowiązania stabilizacji emisji CO₂, zwłaszcza wobec fiaska polityki kontroli emisji gazów szklarniowych w Stanach Zjednoczonych, które odpowiadają za 25% światowego ładunku CO₂ odprowadzanego do atmosfery. Pod znakiem zapytania stoją szanse osiągnięcia istotnego postępu w Kioto. Amerykański Senat już teraz zapowiedział, że nie poprze żadnego projektu dodatkowego protokołu, który z obowiązkowych redukcji wyłączać będzie kraje rozwijające się. Również zgłoszona ostatnio propozycja Japonii (redukcja emisji w ciągu 15 lat o 2-5%) została przyjęta jako zachowawcza i nie stwarzająca podstaw do skutecznego przeciwstawienia się ociepleniu globalnemu. W tej sytuacji po rolę głównego promotora aktywnej polityki klimatycznej sięga Unia Europejska.
Zasadniczym elementem polityki UE na rzecz ochrony klimatu było przyjęcie zbiorowego celu stabilizacji odnoszącego się do wszystkich krajów Unii łącznie, opartego na założeniu, że możliwy wzrost emisji w niektórych krajach będzie zrównoważony głębszymi cięciami dokonanymi gdzie indziej. Wśród krajów Unii istnieją znaczne rozpiętości w wielkości emitowanego CO₂ związane z poziomem rozwoju gospodarczego, modelem energetyki i dominującym typem użytkowanych paliw. Dzięki przyjęciu wspólnych zobowiązań i podzieleniu się obciążeniami, państwa takie jak Hiszpania, Portugalia czy Grecja, które wciąż odrabiają zaległości w rozwoju i nie planują zastopowania emisji, mogły przystąpić do Konwencji Klimatycznej w 1992 r. Brak jest pewności, czy Unia spełni wymogi Konwencji, istnieją jednak dane, które dają podstawę by sądzić, że jest to możliwe (ostateczny rezultat zależeć będzie od postawy Niemiec, Wielkiej Brytanii, Włoch i Francji - największych producentów CO₂ w gronie Unii). Jednocześnie Unia jest zwolennikiem przyjęcia w Kioto protokołu zobowiązującego strony Konwencji do 15% redukcji emisji do 2010 r. Z ostatnich wypowiedzi w Brukseli wynika jednoznacznie, że Unia oczekuje poparcia swej propozycji ze strony krajów stowarzyszonych.
Polski wkład do światowej emisji gazów szklarniowych jest znaczny. Emisja dwutlenku węgla sięgająca 400 mln ton rocznie lokuje nasz kraj na piątym miejscu w Europie, a dwunastym na świecie. Wysoka emisja gazów cieplarnianych wiąże się przede wszystkim z niekorzystną dla atmosfery strukturą wytwarzania energii w Polsce. To sektor paliwowo-energetyczny odpowiada za ponad 60% emisji CO₂. Dzieje się tak ponieważ ponad 75% zapotrzebowania na energię pierwotną pokrywane jest przez spalanie węgla kamiennego i brunatnego - nośników w największym stopniu odpowiedzialnych za emisję gazów szklarniowych. Niekorzystny stan polskiej energetyki ma uwarunkowania historyczne, których korzenie tkwią w okresie gospodarki planowej. W tym czasie doszło do rozbudowy silnie scentralizowanego systemu energetycznego, opierającego się na wielkich elektrowniach zasilanych węglem. Szczególny priorytet nadany funkcjom produkcyjnym sprawił, że notorycznie zaniedbywano problemy ochrony środowiska. Sytuację pogarszała bardzo wysoka energochłonność polskiej gospodarki, powodowana między innymi sztucznie ustalanymi, zaniżanymi cenami energii i brakiem jakichkolwiek zachęt do jej oszczędności oraz promowaniem energochłonnego przemysłu ciężkiego. Obecnie sytuacja ta ulega zmianie.
Polska jest jednym z nielicznych krajów, w których dokonano w ostatnich latach istotnej redukcji emisji CO₂. Emisje dwutlenku węgla zmniejszyły się bardzo wyraźnie na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Ich spadek w okresie 1988-1991 przekroczył 20%, obecnie ustabilizowały się one na poziomie nie przekraczającym 400 mln t rocznie. Spadek ten spowodowany był przede wszystkim recesją gospodarczą. Od 1992 r. Polska notuje jednak wzrost PKB, któremu towarzyszy dalszy spadek lub stabilizacja podstawowych emisji. Wiąże się to z procesami restrukturyzacji gospodarki i wzrastającą efektywnością wykorzystania energii. Scenariusze rozwoju przewidują, że Polska nie powinna mieć trudności z wypełnieniem ciążącego na niej obowiązku stabilizacji emisji CO₂ w roku 2000. Więcej niewiadomych dotyczy sytuacji po roku 2000, oraz możliwości dostosowania się do nowych, bardziej rygorystycznych, limitów emisji, które mogą zostać uzgodnione w Kioto.
Podtrzymanie obserwowanych obecnie tendencji obniżania się emisji gazów cieplarnianych, przy spodziewanym rozwoju kraju i wzroście zapotrzebowania na energię będzie niezwykle trudne. W tej sytuacji pierwszoplanową wagę dla możliwości ograniczania emisji gazów szklarniowych będą miały działania podejmowane w obrębie sektora elektroenergetycznego. Należą do nich zwłaszcza: propagowanie efektywnego wykorzystania energii, pełniejsze sięgnięcie do dostępnych źródeł energii odnawialnej, wprowadzenie sprzyjających ograniczaniu emisji CO₂ narzędzi regulacyjnych i ekonomicznych, w tym podatku węglowego. Osiągnięcie emisji na poziomie postulowanym przez UE nie będzie również możliwe bez znacznego wzrostu udziału gazu w bilansie energetycznym. Realizacja takiego scenariusza wiązać się musi z uzyskaniem społecznej aprobaty, grozi on bowiem pewnymi kosztami społecznymi i możliwością spadku jakości życia na początkowym etapie jego wprowadzania. Skompensują to spadek bezrobocia, szybsze tempo rozwoju gospodarczego oraz wzrost konkurencyjności polskiej gospodarki uzyskane w późniejszym okresie.