EKOSYSTEMY

Ekosystem stanowi zespół organizmów żywych tworzących biocenozę wraz ze wszystkimi elementami środowiska nieożywionego zajmowanymi przez te organizmy. Niezależnie od wielkości czy rodzaju, struktura każdego ekosystemu jest praktycznie taka sama. Zasadnicza część producentów skupia się na najwyższym piętrze (najbliżej do światła). Detrytus (martwa materia organiczna, która pochodzi z częściowo rozłożonych szczątków roślin, zwierząt i ich wydalin, gromadząca się w ekosystemie) i destruenci gromadzi się głównie na dnie ekosystemów. Materia organiczna będąca produktem fotosyntezy to podstawa funkcjonowania ekosystemu, który nazywamy autotroficznym ponieważ zapewnia mu niezależność oraz samowystarczalność. Produkcja chemoautotrofów (organizmów syntetyzujących związki organiczne na skutek reakcji chemicznych, a nie pod wpływem światła, jak to się ma u fotoatotrofów) jest zaniedbywalnie mała. Osłabienie (w skrajnych przypadkach brak), któregoś z głównych ogniw upośledza działanie ekosystemu - tworzą się ekosystemy niekompletne i zależne od środowiska wewnętrznego. Materia nie jest tracona przez ekosystem, lecz krąży w nim, przedostając się z gleby lub wody do producentów i dalej w różnej formie do konsumentów, by - dzięki destruentom - trafić znów do gleby czy wody. Każdy ekosystem naturalny jest układem otwartym - może funkcjonować tylko wtedy gdy wciąż dociera do niego energia świetlna, bowiem nie cała energia jest magazynowana i większość niej jest bezpowrotnie tracona. Energia "przepływa" przez ekosystem jednokierunkowym strumieniem. Przepływ energii wraz z obiegiem materii stanowią bazę działania ekosystemu.

Morza i oceany są ogromnymi zbiornikami słonej wody, zajmującymi większą część naszego globu. Obszar wód słonych stanowi około 71% ogólnej powierzchni Ziemi. Ten gigantycznych rozmiarów basen jest siedliskiem bujnego życia, którego zmienność, różnorodność form, barw, przystosowań i zwyczajów zdumiewa i zachwyca nawet przypadkowego obserwatora. Każdy fragment dna, wszystkie niemal poziomy, a w nich każda kropla wody, tętnią nieustannie trwającym, a zarazem przemijającym życiem.

Co kryje się za "kurtyną" lustra wody, jak poznać życie roślin i zwierząt morskich, w jaki sposób przybliżyć obraz podwodnego świata? Udzielenie odpowiedzi na wiele podobnych pytań jest możliwe jedynie po indywidualnym prześledzeniu szeregu zjawisk i ciągłej obserwacji warunków bytu oraz samego życia, o które walka rozgrywa się w każdym, nawet najmniejszym wycinku. Założenie morskiego akwarium, czyli stworzenie sztucznego środowiska przypominającego właśnie fragmentaryczny wycinek morza, wprowadzenie doń żywych organizmów, w pewnej mierze daje obraz podwodnego świata, panujących w nim proporcji, obowiązujących zasad i reguł. Pozwala również po trosze zaspokoić chęć poznania fauny i flory morskiej, a jednocześnie prowokuje do dalszego pogłębiania wiedzy z dziedziny oceanografii biologicznej i stałego powiększania hodowli o dalsze, ciekawe gatunki. Przy licznych walorach typu poznawczego, akwarium morskie pozwala oderwać się na pewien czas od codziennych zajęć, jest niewątpliwie ciekawym hobby, a jednocześnie oryginalną ozdobą mieszkania.

Woda morska znajduje się w ciągłym ruchu. Wyróżniamy trzy główne rodzaje takich ruchów:

Falowanie to poruszanie się wód, w wyniku którego powstają fale. Powodowane jest przez wiatry i fale sejsmiczne. Fale wywołane przez wiatr osiągają wysokość do 20 m i odczuwane są nawet przez największe statki. Falowanie sejsmiczne spowodowane jest przez trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów. Powstają wtedy tzw. fale tsunami, które osiągają ogromne wysokości i niosą zniszczenie.

Pływy (przypływy i odpływy mórz) to regularnie powtarzające się podnoszenie i opadanie poziomu wody morskiej. Różnica poziomu pomiędzy przypływem a odpływem sięga czasami kilkunastu metrów. Wywoływane są one poprzez siły grawitacyjne Księżyca oraz w mniejszym stopniu także Słońca, działające na Ziemię. Najsilniejsze przypływy i odpływy są wiosną, kiedy to Słońce i Księżyc są w jednej linii. Wtedy ich oddziaływanie grawitacyjne na Ziemię jest największe, przez co różnica pomiędzy przypływem i odpływem jest bardzo duża. Pływy wiążą się również z ruchem obrotowym i grawitacją naszej planety. Występują one rytmicznie w regularnych odstępach czasu, co 12 godzin i 27 minut, czyli dwukrotnie w ciągu doby księżycowej, która trwa 24 godziny i 54 minuty.

Prądy morskie są to potężne „rzeki" płynące z prędkością ok. 10 km/h. Powstają, kiedy wiatry wiejące nad danym obszarem wodnym powodują przemieszczanie się mas wody zgodnie z kierunkiem wiejących tam wiatrów. Ich rozmiary bywają różne, najpotężniejszym prądem morskim jest Dryf Wiatrów Zachodnich o szerokości ok. 1000 km. Głębokość prądów waha się od 200 do 600 km. Prądy powierzchniowe (ciepłe) niosą ciepłą wodę z okolic równika na północ i na południe. W wyniku działania Siły Coriolisa, woda płynąca na północ od równika skręca nieco w prawo, a gdy płynie na południe, w lewo. Prądy głębinowe (zimne) niosą zimną wodę z okolic podbiegunowych w stronę równika. Natomiast prądy obojętne niosą wodę o temperaturze równej bądź podobnej do temperatury danego akwenu.

Podczas większości lat przypowierzchniowe wiatry przenoszą wilgotne powietrze na zachód ponad Oceanem Spokojnym. Zimna woda płynąca na północ wzdłuż wybrzeża Ameryki Południowej jest spychana na zachód. Zachodnie wybrzeże Ameryki Południowej pozostaje suche, podczas gdy Azję i Australię południowo- wschodnią nawiedzają obfite deszcze. Podczas lat zwanych El Niňo wiatry przypowierzchniowe wieją w stronę przeciwną, przenosząc wilgotne powietrze na wschód. Tropikalny prąd oceaniczny również zmienia kierunek. Azja i Australia południowo-wschodnia są pozbawione opadów, podczas gdy Amerykę Południową nawiedzają ulewne deszcze powodujące często katastrofalne powodzie.

Oceany na naszej planecie zajmują o wiele większe przestrzenie niż lądy. Kryją w sobie fascynujący świat, który zamieszkują rozmaite istoty żywe od mikroskopijnych bakterii do olbrzymich wielorybów. Zachowania się niektórych gatunków zwierząt można zaobserwować z brzegu pełnego ostryg , raków, pierścieni, stawonogów i ryb. Niektóre istoty żywe potrafią zamieszkiwać duże głębokości gdzie panuje wieczna ciemność. Ten cudowny, podwodny ogród tworzą rafy koralowe, wokół których uwija się całe mnóstwo gatunków ryb i bezkręgowców, przepysznie ubarwionych.

Jezioro to zbiornik masy wodnej stagnującej, wykazujący kompletną strefowość pionową, kształtującą się pod wpływem czynników klimatycznych i ekologicznych. Wyróżniamy w jeziorach główne strefy zamieszkane przez odrębne grupy organizmów :

Staw natomiast jest bardzo podobnym zbiornikiem do jeziora. Różnią się one tylko kilkoma szczegółami:

=> światło dociera do dna zbiornika, dzięki czemu rośliny zakorzenione mogą żyć na całym obszarze zbiornika.

=> znaczne amplitudy temperatur sezonowych i dobowych, ponieważ nie występuje stratyfikacja temperatur.

=> zawartość soli mineralnych większa niż w jeziorach, ale waha się znacznie w ciągu roku - np. wiosną topniejący śnieg i lód powoduje rozcieńczenie wody , a latem odparowująca woda powoduje zwiększenie stężenia soli.

=> duża zawartość tlenu mimo, że w wyniku letnich zakwitówpowstają ubytki tlenu to na skutek cyrkulacji wody wywołanej wiatrem i ruchami konwekcyjnymi sytuacja szybko się poprawia. Występuje więc duże zróżnicowanie zależne od pory roku - inne bowiem zauważamy cechy stawu latem, a inne zimą, kiedy to jest mniej roślinności spowodowane między innymi temperaturą i ilością docierającego światła.

Termin "Tereny podmokłe" jest określeniem środowisk położonych na pograniczu lądu i wody. Są to więc estuaria, równiny zalewowe, bagna, torfowiska i lasy namorzynowe.

Tereny te są niezwykle produktywne ponieważ to one są źródłem pozyskiwania wielu ryb, oferują soczystą roślinność dla wypasu stad zwierząt hodowlanych, to one są wreszcie miejscem, gdzie występuje wiele gatunków różnorodnych organizmów. Egzystencja zwierząt zależy od stopnia produkcji pierwotnej, która dostarcza "podstawowej energii" wszystkim łańcuchom pokarmowym. Estuaria są ponad 15 razy bardziej produktywne niż inne ekosystemy otwartego morza, a lasy namorzynowe nawet 20 razy. Tereny podmokłe pokrywają ok. 6% powierzchni lądu na Ziemi i występują nieomal wszędzie, od tundry po obszary tropikalne.

Moczary, brzegi wodne, jeziora, delty rzeczne. Niektóre z nich bardzo bogate w faunę i florę. Woda słodka i słona, wyspy piasku i mułu, brzegi obrośnięte trzciną, podmokłe lasy są miejscem bytowania wielu gatunków płazów, ryb, ptaków i niezliczonych gatunków bezkręgowców. Wielkie moczary Północnej Ameryki są położone wzdłuż brzegu Oceanu Atlantyckiego. Znajduje się tam jeden z wielu parków narodowych, chroniący tysiące białych czapli, białych warzech, aligatorów i żółwi błotnych.

Różne typy zbiorowisk trawiastych występują na prawie wszystkich kontynentach kuli ziemskiej i zajmują około jednej piątej powierzchni lądów. Są środowiskami, w których żyje wielka różnorodność gatunków zwierząt. Jak sama nazwa wskazuje, zbiorowiska trawiaste są terenami, na których głównym składnikiem flory są różne gatunki traw. Zbiorowiska trawiaste zajmują obszary pomiędzy bardzo suchymi terenami pustynnymi a wilgotnymi, często pokrytymi lasami, rejonami kuli ziemskiej. Obszary trawiaste występują w okolicach, gdzie takie czynniki, jak mała ilość opadów atmosferycznych, częste pożary i występowanie dużej liczby trawożernych zwierząt, powstrzymują rozwój drzew. Tereny te w zasadzie znajdują się w centrum wielkich lądów i w rejonach tropików, gdzie występuje pora deszczowa i pora sucha. najlepiej znanymi zbiorowiskami trawiastymi są prerie w Ameryce Północnej, pampasy w Ameryce Południowej, busz i sawanna w Afryce, stepy w Azji i półpustynie w Australii. Jedną z przyczyn tego, że zbiorowiska trawiaste zajmują tak duże obszary lądów, jest to, że trawy w wielu rejonach świata są najliczniejszymi gatunkami roślin kwiatowych. Rośliny te są bardzo wytrzymałe na wpływ skarjnych warunków - suszę, pożary, zadeptywanie i zgryzanie przez pasące się zwierzęta roślinożerne - czynniki, których nie są w stanie znieść inne rośliny naczyniowe. Większość traw to rośliny wieloletnie - tzn., że ich wegetacja trwa wiele lat. Łodygi większości gatunków są krótkie i przylegające do ziemi, a liście długie i rosnące do góry. Kiedy liście ulegną uszkodzeniu lub ścięciu, roślina wytwarza nowe pędy, z których wyrastają nowe liście. Z tej przyczyny wypas i koszenie traw nie powodują niszczenia tych roślin, lecz przeciwnie - przyczyniają się do pobudzenia lepszego ich wzrostu.

Pampasy to bezkresne morza traw, gdzie żyje tylko parę gatunków roślin. Miejscami urozmaicone moczarami, krzewami, niewielkimi lasami, Tereny te nazywane są: w Argentynie - pamap, w Brazylii - campo, a w Wenezueli - ilano. Zajmują olbrzymie tereny w Południowej Ameryce na wschód od Andów. Są schronieniem dla wielu gatunków zwierząt, ale te życiodajne miejsca są w coraz mniejszym stopniu bezpieczne dla ich mieszkańców z powodu poszerzania się terenów rolniczych i rosnącej liczby stad bydła domowego. A szkoda, ponieważ właśnie tu żyją dobrze znane południowo-amerykańskie strusie nandu, mnóstwo rzadko spotykanych ssaków, jak mrówkojad, wilk grzywiasty czy jeleń pampasowy.

Wielkie amerykańskie prerie to bezkresne morza traw, które kiedyś zajmowały całą przestrzeń między Górami Skalistymi a oceanem Atlantyckim. Wypełniały je wyspy krzyków, palmy, przecinały wstęgi rzek. Prerie, ta przestrzeń życiowa zwierząt, z czasem w znacznym stopniu zostały okrojone. Ze stad bizonów i rogatych przeżuwaczy pozostały pojedyncze sztuki. Na tych ostatnich skrawkach, otoczonych terenami rolniczymi, nawet dzisiaj żyją takie zwierzęta, które niegdyś wypełniały prerię. To piesek stepowy, czarnołapa kuna, kur preriowy, kojot, żuraw i wiele innych.

Prawdopodobnie najlepiej znanymi zwierzętami zbiorowisk trawiastych są wielkie ssaki trawożerne. Na preriach Ameryki Północnej w czasach minionych żyły miliony bizonów i widłorogów, jednakże w XIX wieku polowania i zanik ich naturalnych środowisk przyczyniły się do nieomal całkowitego wyginięcia tych dwóch gatunków. W Ameryce Południowej głównymi ssakami trawożernymi są jelenie pampasowe i gwanako (dziki krewniak i prawdopodobny przodek lam i wikunii). w Afryce trawożercami są liczne gatunki antylop, gazele, elandy i zebry. Australijskimi trawożercami są kangury, walabie i wombaty. Cechą wspólną trawożerców wszystkich kontynentów jest to, że są w stanie szybko przemieszczać się, co jest ich głównym sposobem obrony przed drapieżnikami. Oprócz trawożerców na obszarach trawiastych żyją też liściożercy, obgryzający gałązki i liście drzew i krzewów. Długonogie i długoszyje żyrafy dlatego wykształciły takie cechy budowy, gdyż żywią się liśćmi akacji, a nie trawą. Duża liczba gatunków roślinożernych zwierząt żyjących na terenach trawiastych Afryki przyciąga drapieżniki, które na nie polują. Największymi z pośród nich są wielkie koty - np. lwy i gepardy - które są na szczycie łańcuchów pokarmowym tych środowisk. Hieny i likaony są innymi głównymi drapieżnymi ssakami zbiorowisk trawiastych Afryki. Znanych jest wiele gatunków małych ssaków, które na terenach trawiastych żyją w norach. Są wśród nich gatunki roślinożerne, owadożerne, s także drapieżniki, których pokarmem są np. gady.

Tereny trawiaste są środowiskiem licznych gatunków ptaków, które zajmują osobne nisze. obszary trawiaste Azji, Ameryki Południowej i Australii są krainami, gdzie występują ptaki nie potrafiące latać - strusie afrykańskie w Afryce, nandu w Ameryce Południowej i emu w Australii. Wszystkie gatunki strusi zjadają głównie nasiona traw i bezkręgowce. Wiele innych gatunków ptaków terenów trawiastych także żywi się nasionami. Przykładem mogą być Afrykańskie perliczki i wikłacze, północnoamerykańskie cietrzewie preriowe oraz australijskie papużki faliste. Żyjące w tym środowisku ptaki owadożerne to żurawie, dzioborożce i żołny. Oprócz ptaków owadożernych i ziarnojadów występują tam również gatunki polujące na gady i małe ssaki - marabuty, sekretarze, bociany, myszołowy, orły i jastrzębie - oraz żywiące się padliną różne gatunki sępów.

Gorący, suchy klimat wielu terenów trawiastych stwarza idealne warunki dla życia licznych gatunków gadów - w szczególności węży i jaszczurek. Są wśród nich kobry (Afryka i Azja), grzechotniki (Ameryka Płn. i Płd.). Półpustynne tereny Australii są miejscem występowania kilku gatunków waranów, które żywią się owadami i jajami ptaków.

Tak jak we wszystkich innych środowiskach, tak również na terenach trawiastych dominującym składnikiem fauny są owady. Termity budują wielki kopce, które wyglądają jak wieże i mogą mieć wysokość do 4 m. Do do innych bezkręgowców należą liczne gatunki dżdżownic i żuki gnojowce. Najbardziej znanymi, okrytymi złą sławą owadami zbiorowisk trawiastych są niewątpliwie szarańczaki, które żywią się trawami.

Tropikalne lasy deszczowe są jednym z najstarszych i najbogatszych w gatunki środowisk naturalnych naszej planety. Chociaż zajmują zaledwie 6% powierzchni Ziemi, są środowiskiem życia ponad połowy wszystkich gatunków roślin i zwierząt. Tworzą je głównie szerokolistne, wiecznie zielone drzewa, które rosną przez cały rok dlatego nie maja pierścieni przyrostów rocznych. Środowiska te występują w rejonach, gdzie temperatura jest wysoka, a roczne opady deszcze przekraczają 2000 mm. Rosną one w Ameryce Środkowej i Południowej, środkowej i zachodniej Afryce, na Madagaskarze, większości terenów południowo-wschodniej Azji, na wielu wyspach pacyficznych i w stanie Queensland Australii. Lasy deszczowe można podzielić na kilka typów. Najbardziej rozpowszechnione i najbardziej zagrożone są nizinne lasy deszczowe. Innymi rodzajami są na przykład las mangrowy, który porasta nadbrzeżne słonowodne bagna, oraz lad deszczowy górski, zwany lasem mgłowym, gdyż często jest powity chmurami mgły. w lasach deszczowych żyje zadziwiająco dużo gatunków zwierząt, szczególnie bezkręgowców. Większość z nich nie żyje wśród runa, lecz w koronach drzew, gdzie pokarm występuje w największej obfitości. Ponadto wiele kręgowców prowadzi nocny tryb życia i dzień spędza w ukryciu. Innym powodem spotykania zwierząt w dolnych strefach czasu jest to, że zwierzęta tu występujące są maskująco ubarwione. W przeciwieństwie do nich papugi, tukany i motyle, które przebywają wysoko, maja jaskrawe ubarwienie o wyrazistym rysunku. Wiele gatunków ssaków posiada dobrze rozwinięte i chwytne ogony, które spełniają funkcję piątej kończyny. Te cechy umożliwiają sprawne poruszanie się wśród gałęzi. wśród ssaków wilgotnych puszcz równikowych jest wiele gatunków małp. Należą do nich gibony, które zwisają na swych kończynach przednich, mogą z zaskakującą prędkością przemieszczać się między drzewami. Większe i cięższe ssaki naczelne, takie jak szympansy, goryle i orangutany, większość czasu spędzają na ziemi. Innymi ssakami dolnych partii lasu są na przykład rzadkie, spokrewnione z żyrafami okapi, żerujące w strefie podszytu w lasach środkowej Afryki, oraz gryzonie takie jak aguti i paka z Ameryki Południowej.

Amazońskie puszcze tropikalne wypełnione są różnymi gatunkami bajecznie kolorowych ptaków, o charakterystycznym skrzeczącym głosie, Znajdują się wśród nich okazy z długimi, kolorowymi dziobami Niektóre żyją samotnie, podczas gdy inne gnieżdżą się w wielkich koloniach na moczarach i biegach wodnych. Bujna roślinność zapewnia im syty pokarm. Znajduje się tutaj także wiele gatunków ptaków drapieżnych. I tak na przykład przepiękna Harpia koszącym lotem urozmaiconymi przedziwnymi figurami wykonywanymi w powietrzu rzuca się nagle na swoje lupy - leniwce, małpy i inne ssaki żyjące na drzewach.

Las jest naturalnym przykładem ekosystemu o złożonej, wielowarstwowej strukturze i dużej dynamice procesów w nim zachodzących. W strukturze pionowej lasu można wyróżnić cztery główne warstwy:

I - warstwa koron drzew - może być jednopiętrowa (lasy jednogatunkowe, jednowiekowe) lub wielopiętrowe (lasy mieszane, drzewa w różnym wieku);

Taka warstwowa struktura lasu pozwala roślinności maksymalnie wykorzystać przestrzeń życiową oraz światło. Najlepsze warunki świetlne mają drzewa z wyższej warstwy i one wywierają znaczący wpływ na skład gatunkowy lasu i na współzależności między występującymi w nich organizmami.

Największe i najważniejsze obszary lasów liściastych strefy umiarkowanej ciągną się pasem w poprzek Ameryki Północnej, Europy i Azji, a także na najdalej wysuniętych skrawkach kontynentów półkuli południowej. Występują one w okolicach, gdzie średnie opady deszczu wynoszą w ciągu roku od 75 do 150 cm. Niestety, obecnie ogromna większość naturalnych, pierwotnych lasów liściastych została wycięta i zastąpiona przez tereny rolnicze, a do naszych czasów przetrwały one w niewielu miejscach. Jednym z nich jest znajdujący się w Polsce Białowieski Park Narodowy. Jednym z pierwszych rodzajów lasów wycinanych przez człowieka i karczowanych były porastające niziny lasy lipowe. Obecnie lasy te w postaci naturalnej są spotykane niezmiernie rzadko. W warunkach naturalnych o tym, jaki gatunek drzewa będzie rósł w danym miejscu, w zasadniczym stopniu decyduje rodzaj gleby. Na przykład na glebach gliniastych wyrastają dąbrowy, a na glebach kredowych buczyny. Różnice między tymi typami lasów liściastych są bardzo duże. Dąbrowy są bardzo świetliste, promienie słoneczne przenikają przez luki w koronach i docierają do dna lasów. W miejscach, gdzie są powalone stare dęby, rozwija się bujny podszyt, w którym można napotkać wiele gatunków motyki i innych owadów. Ich larwy żerują na liściach, a ponieważ wciąż postępuje niszczenie starych dąbrów, również i liczebność owadów z każdym rokiem gwałtownie się zmniejsza, przynajmniej w tych częściach Europy, które są najgęściej zaludnione. W buczynach sytuacja jest odmienna, gdyż dostęp do światła jest bardziej utrudniony. Korony buków przepuszczają bardzo mało światła do niżej położonych części lasu, to też rośliny runa i podszytu mogą rozwijać się tylko w bardzo krótkim okresie początku wiosny, gdy liście buków są jeszcze małe.

Rozwój miast, przemysłu i motoryzacji oraz coraz większe spalanie surowców energetycznych w ostatnich latach mocno zanieczyszczały środowisko. Do atmosfery zostały wypuszczone miliardy ton szkodliwych gazów i pyłów, które spadając na ziemię niszczą gleby, roślinność oraz powodując groźne choroby człowieka i zwierząt.

Na powierzchni Ziemi ostatnie lata spowodowały duże zmiany w ukształtowaniu terenu. Wokół kopalń i zakładów przemysłowych powstały hałdy - składowiska odpadów i pyłów. Wykarczowane i zniszczone zostały lasy wskutek tzw. kwaśnych deszczów. Wody zanieczyszczane są ściekami z rozrastających się miast i zakładów przemysłowych.

Na hałdach znajdują się odpady kopalniane i przemysłowe, w których m. in. są duże ilości pyłów. W pyłach znajduje się dużo pierwiastków promieniotwórczych, które są bardzo niebezpieczne dla organizmów. Także spaliny samochodowe mocno zanieczyszczają powietrze. Podczas spalania paliwa samochodowego powstają m. in.:

Metale te osadzają się w roślinach wokół dróg. Są one szkodliwe dla organizmów roślinnych, zwierzęcych i ludzi.

Duże szkody dla roślinności i gleb powodują "kwaśne deszcze" powstające w wyniku zanieczyszczenia atmosfery dwutlenkiem siarki.

Całkowita emisja głównych zanieczyszczeń powietrza w Polsce
wyszczególnienie	ilość podana w tonach
Dwutlenek węgla	338 mln
Dwutlenek azotu	1,9 mln
Dwutlenek siarki	1 mln
Pyły	0,9 mln
RAZEM	341,8 mln

Dwutlenek siarki emitowany jest do atmosfery głównie za sprawą spalania węgla brunatnego, który często jest mocno zasiarczony. Dwutlenek siarki w powietrzu łączy się z parą wodną. Powstaje wtedy kwas siarkowy (IV), który spadając na ziemię jako tzw. kwaśny deszcz niszczy roślinność (nawet całe lasy), gleby, ekosystemy wodne i organizmy w nich żyjące oraz niektóre zabytki architektoniczne.

Do atmosfery wydzielany jest także dwutlenek węgla oraz freony. Dwutlenek węgla powstaje na skutek spalania surowców energetycznych oraz w przemyśle, motoryzacji i gospodarstwach domowych. Jego zawartość człowiek zwiększa także poprzez wycinanie lasów, gdyż rośliny pochłaniają CO2. Dwutlenek węgla w głównym stopniu przyczynia się do powstawania efektu cieplarnianego, czyli globalnego ocieplenia klimatu spowodowanego nadmierną emisją tego gazu oraz metanu i tlenków azotu.

Freony to gazy fluorochlorowęglowodorowe. Wydzielane są do atmosfery z lodówek, areozoli oraz niektórych wyrobów przemysłowych. Niszczą one warstwę ozonową, która chroni Ziemię przed szkodliwym promieniowaniem słonecznym.

Innym groźnym zjawiskiem w atmosferze, które powstało w wyniku zanieczyszczeń: głównie ze spalin samochodowych oraz ze spalania węgla w piecach starych domostw, to smog. Składa się on m.in. z tlenku węgla i jest groźny dla człowieka - może spowodować nawet jego śmierć. Smog unosi się zwykle nad dużymi miastami.

Innym problemem są zanieczyszczenia wód ściekami przemysłowymi, komunalnymi i rolniczymi. Jednak coraz mniej ścieków komunalnych trafia do rzek, jezior i mórz, gdyż odprowadzane są do oczyszczalni ścieków. W krajach Europy Zachodniej ponad 90% ludności obsługiwana jest przez oczyszczalnie ścieków, natomiast w Polsce tylko około 50%. Urzeczywistnia to stan wód w Polsce, który przedstawia poniższa tabela:

Stan czystości rzek w Polsce
klasa czystości	kryterium fizykochemiczne	Kryterium bakteriologiczne
I	3%	0%
II	21,7%	2,4%
III	36,1%	26,6%
Wody nadmiernie zanieczyszczone	39,2%	71,0%

Ubocznym skutkiem działalności człowieka, szczególnie produkcji przemysłowej, są odpady. Najwięcej odpadów w przeliczeniu na 1 mieszkańca rocznie, produkują Stany Zjednoczone (730 kg), natomiast polska - 340 kg. Odpady te muszą być specjalnie składowane na coraz większych obszarach. Wobec tego trzeba budować kolejne wysypiska oraz je zabezpieczać.

Zanieczyszczenia środowiska wywołują choroby, a także śmierć roślin, zwierząt i człowieka. Dlatego człowiek powinien zmniejszać emisję gazów, pyłów, produkować towary do powtórnego użytku, segregować odpady, jeździć na benzynie bezołowiowej itp.

Wpływ produkcji rolnej na pierwotne tereny trawiaste na całym świecie jest niekorzystny i na ogół nieodwracalny. Rosnąca liczba mieszkańców w niegdyś rzadko zaludnionych regionach wymusza pozyskiwanie kolejnych terenów rolnych, by możliwa była produkcja odpowiedniej ilości żywności. Sawanny są jednymi z najbardziej zagrożonych biotopów na całym świecie. Jeśli na tych rozległych równinach ma pozostać życie, konieczna jest zmiana sposobu wykorzystywania tego typu obszarów. Liczebność stad bydła musi zostać obniżona do poziomu, przy którym ziemia nie będzie nadmiernie obciążona. Pastwiska muszą co pewien czas leżeć odłogiem lub zostać zasiane np. lucerną, aby zapobiec wyjałowieniu gleby. Na rozległych terenach powinny zostać posadzone drzewa, zapobiegające niepożądanej erozji ziemi. Takie przedsięwzięcia przyczyniłyby się być może do tego, by na trawiastych równinach mogli się wyżywić i ludzie, i ich bydło, i dzikie zwierzęta. Kolejnym aspektem ochrony zagrożonych gatunków jest zakaz polowań.

Ostatnimi laty kładzie się szczególny nacisk na objęcie ochroną obszarów położonych na obrzeżach lasów, czyli miejsc charakteryzujących się wyjątkowo dużą różnorodnością gatunkową. Ma to na celu zabezpieczenie takich miejsc przed zakusami rolników, którzy chcą tam zakładać pola uprawne i utrzymanie w miarę naturalnego stanu. Ponadto, coraz częstsze są inicjatywy zmierzające do sadzenia lasów mieszanych, wielogatunkowych i odchodzenia od zakładania monokultur świerkowych lub sosnowych, które niestety dominują w krajobrazie współczesnej Europy.

Ochrona terenów podmokłych przebiega na wielu poziomach, są to zarówno inicjatywy międzynarodowe, ustawodawstwo narodowe, jak i lokalne inicjatywy ochotników. Na całym świecie ratowanie bagien i pobrzeży wód śródlądowych polega na zlokalizowaniu i objęciu ochroną prawną najpiękniejszych z nich. Miejsca takie określane są jako rezerwaty Ramsar. Jednym z kryteriów, które musi spełnić miejsce, by zostać wpisane na listę Ramsar jest obecność ptaków wodnych. Do najbardziej znanych terenów podmokłych wpisanych na tę listę należą: Park Narodowy Camargue we Francji, Laguna Wenecka we Włoszech i Park Narodowy Everglades na Florydzie.

Ekosystemy
Morza i oceany
Jeziora i stawy
Tereny podmokłe
Tereny trawiaste
Wilgotne lasy równikowe
Lasy liściaste
Zanieczyszczenia
Ochrona przyrody